Ritreglur

 

Auglýsing mennta- og menningarmálaráðuneytis nr. 695/2016 með leiðréttingum.

 

 

 

 

Efni

1. Stór og lítill stafur

2. Eitt orð eða fleiri

3. é, je og e

4. Sérhljóðar á undan ng og nk

5. Sérhljóðar á undan gi og gj

6. y, ý, ey

7. f eða v

8. g

9. hv og kv

10. j

11. m og mm

12. n og nn

13. ps, pt, ppt eða fs, ft

14. r og rr

15. s og ss

16. rl og ll; rn og nn; sl og sn

17. x, gs, ks

18. Einn eða fleiri samhljóðar

19. Brottfall í framburði

20. Stafavíxl

 

1. Stór og lítill stafur

 

 

1.1 Lítill stafur og stór: aðalregla

Lítinn staf skal að jafnaði nota í rituðu máli. Stóran staf skal þó rita, einkum í upphafi orðs, samkvæmt sérstökum reglum sem lýst er í 1.2. Um lítinn staf er nánar fjallað í 1.3.

 

 

1.2 Stór stafur

1.2.1 Stór stafur er ritaður í upphafi máls

Stór stafur er alltaf ritaður í upphafi máls og í nýrri málsgrein á eftir punkti. Á eftir upphrópunarmerki, spurningarmerki og tvípunkti er stundum stór stafur, en aldrei á eftir kommu eða semíkommu, eins og ráða má af eftirfarandi dæmum og skýringum (sjá nánar um greinarmerki í reglum um greinarmerki).

 

Hann er kominn. Það var nú gott. [Upphaf máls og ný málsgrein á eftir punkti.]

Er hann kominn? Það var nú gott. [Ný málsgrein á eftir spurningarmerki.]

Hann er kominn! Það var nú gott. [Ný málsgrein á eftir upphrópunarmerki.]

Ég sagði: „Það var nú gott.“ [Bein tilvitnun á eftir tvípunkti.]

Loks var þetta ákveðið: Óskað verður eftir nauðasamningum hið fyrsta. [Sjálfstæð málsgrein á eftir tvípunkti.]

Hann er seinheppinn eins og fyrri daginn: missir/Missir af flugvélinni og tefst í þrjá daga. [Valfrelsi; ófullkomin málsgrein á eftir tvípunkti. Mælt er með litlum staf.]

Ég þarf að kaupa þrennt: mjólk/Mjólk, brauð og smjör. [Valfrelsi; upptalning á eftir tvípunkti. Mælt er með litlum staf.]

„Það var nú gott,“ sagði ég. [Á eftir beinni tilvitnun, innan sömu málsgreinar.]

„Er hann kominn?“ spurði ég. [Á eftir beinni tilvitnun, innan sömu málsgreinar.]

„Hann er kominn!“ kallaði hún. [Á eftir beinni tilvitnun, innan sömu málsgreinar.]

 

 

1.2.2 Stór stafur er ritaður í upphafi sérnafns

1.2.2.1 Sérnöfn eru heiti sem tilteknir einstaklingar eða eintök af einhverri tegund bera, einkum menn og aðrar verur, staðir, stofnanir og ýmis mannanna verk, eins og hús, listaverk og hugverk. Sérnöfn eru rituð með stórum upphafsstaf.

Ef sérnafn er fleiri en eitt orð er aðeins stór upphafsstafur í fyrsta orðinu, til dæmis Austurlönd nær, Rauði krossinn, Hið íslenska bókmenntafélag, nema á eftir fari sérnafn eða sérnöfn, til dæmis Fríverslunarsamtök Evrópu, Hæstiréttur Íslands, Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. Fleiri nöfn af þessum toga eru í dæmum hér á eftir.

 

Þegar sérnöfn eru tvíliðuð og liðirnir tengdir með bandstriki eru báðir liðirnir með stórum upphafsstaf, til dæmis Norður-Kórea, Litli-Jón, Fjalla-Eyvindur, sbr. 1.2.4 b–c.

 

 

1.2.2.2 Nöfn manna, dýra og annarra vera eru sérnöfn, til dæmis:

a. Nöfn manna, svo sem skírnarnöfn, millinöfn, föðurnöfn, móðurnöfn og ættar­nöfn, einnig gælunöfn og stytt nöfn:

 

Ari, Bryndís, Dan, Guðmundur, Guðm. (Guðmundur), Gummi, Guðrún, Helguson, Kvaran, Ólafur, Sigurðardóttir, Óli, Vigga

 

> [1.3.2 b; 1.2.4 b–c] Viðurnefni sem bætt er aftan við sérnöfn manna eða annarra vera eru rituð með litlum upphafsstaf, til dæmis Ari fróði, Þuríður formaður, nema viðurnefnin falli sjálf undir reglu um stóran staf, til dæmis Einar Þveræingur, Sigurður Fáfnisbani. Ef viðurnefni er skeytt framan við sérnafn eru bæði orðin rituð með stórum upphafsstaf og tengd með bandstriki, til dæmis Litli-Jón, Svarti-Pétur, Ástar-Brandur, Fjalla-Eyvindur.

 

b. Eiginnöfn guða og guðlegra vera, álfa, huldufólks, trölla, vætta, forynja, drauga og þess háttar:

Gilitrutt, Glámur, Jesús, Kristur, Loki, Óðinn, Satan, Skírnir

 

c. Eiginnöfn dýra:

Golsa, Skjalda, Skjóni, Snati

 

d. Nöfn hluta og hugmynda sem eru persónugerð (til dæmis í skáldskap) má rita með stórum staf:

úti blés Kári af öllu afli, helstu persónur sögunnar voru Þekkingin og Ástin

 

 

1.2.2.3 Nöfn á einstökum stöðum eru sérnöfn, til dæmis:

a. Örnefni hvers konar, svo sem nöfn á fjöllum og dölum, söndum og hraunum, leitum og lautum, vegum og öðrum samgönguleiðum, ám og vötnum, flóum og fjörðum, fiskimiðum, höfum og hafsvæðum, löndum, landshlutum, svæðum og heimsálfum og þess háttar.

Austurland, Ásgarður, Eden, Evrópa, Fjallabaksleið, Háaleiti, Hekla, Húnaflói, Hvítá, Iðavellir, Ísland, Kyrrahaf, Langidalur, Mjóifjörður, Mývatn, Ódáðahraun, Rauðisandur, Smugan, Strandir, Suðurskautslandið (heimsálfa)

 

> [1.3.6.3] Örnefni geta átt sér samhljóða samheiti, oft lýsandi (sbr. bærinn Eyri stendur á eyri). Oft þarf að ráða af samhengi hvort orðið er sérnafn eða ekki og stundum þarf að þekkja til staðhátta. Valfrjálst er hvort ritað er suðurheimskaut eða Suðurheimskaut, norðurpóll eða Norðurpóll.

 

b. Nöfn á byggð og setri, svo sem héruðum, sveitum, sveitarfélögum, borgum, borgar- eða bæjarhverfum, götum og torgum, kaupstöðum, kauptúnum, þorpum, bújörðum, eyðibýlum, bústöðum, aðsetri, görðum, svæðum.

Austurstræti, Hafnir, Hliðskjálf, Hof, Kópavogur, Lækjartorg, Oddeyri, Reykjavík, Skútustaðir, Súðavík, Útmannasveit, Valhöll, Vesturbyggð, Vesturbær, Vogahverfið

 

Athugið. Venja er að rita himnaríki og helvíti með litlum upphafsstaf.

 

> [1.3.6.3 b] Ef heitið er samsett orð og síðari liðurinn samnafn (til dæmis fell, tún) er hann ritaður áfastur (án bandstriks), jafnvel þó að fyrri liðurinn beygist, til dæmis Fornihvammur, Langisjór, Miklabraut. Ekki er þó alltaf augljóst hvort síðari liður er samnafn eða sérnafn, einkum þegar hann gæti verið lýsandi heiti á landslagi (samnafn, til dæmis grund) eða heiti bæjar (sérnafn, til dæmis Grund).

 

c. Nöfn á einstökum stjörnum, vetrarbrautum, geimþokum, samstirnum og stjörnumerkjum

Mars, Merkúr, Venus, Svelgþokan, Kolapokinn, Karlsvagninn, Stóra Magellanskýið, Vatnsberinn

 

Athugið. Íslensk heiti himintungla í okkar sólkerfi eru rituð með litlum upphafsstaf: sól, sunna, jörð, tungl og máni. Jörðin er þó stundum rituð með stórum upphafsstaf í upptalningu á reikistjörnum: Merkúr, Venus, Jörð, Mars, Júpíter, Satúrnus, Úranus, Neptúnus. Pólstjarnan er sérheiti en getur einnig verið samnafn í merkingunni ‘stjarnan sem sést yfir norðurpólnum’. Heiti stjörnumerkja í stjörnuspeki eru með litlum staf: hrútsmerkið.

 

 

1.2.2.4 Nöfn á ýmsum hlutum og öðrum verkum manna eru sérnöfn. Þar á meðal eru:

a. Nöfn á einstökum húsum eða mannvirkjum:

Arnarhváll, Glerárkirkja, Gullinbrú, Norræna húsið, Sjalli(nn), Skjaldborg, Skólavarða(n)

 

b. Nöfn á einstökum farartækjum, svo sem skipum, bátum, flugvélum, bílum og þess háttar:

Baldur, Fjallafari, Frúin, Geisli, Gestur frá Vigur, Gnúpur, Gullfoss, Herjólfur, Höfrungur, Norræna, Storkurinn, Þristurinn

 

c. Nöfn á hvers kyns hugverkum, svo sem bókum, sögum, ljóðum, blöðum, tímaritum, tónverkum, kvikmyndum, myndverkum, höggmyndum, smíðisgripum og þess háttar:

Biblían, Draupnir, Frelsisstyttan, Hrafninn flýgur, Mjölnir, Morgunblaðið, Nýja testamentið, Rimmugýgur, Sjálfstætt fólk, Skírnir, Tunglskinssónatan, Vald örlaganna, Völuspá, Þotuhreiður

 

d. Nöfn á ýmiss konar vörum (vörumerki):

Gotti, Svali, Húsavíkurjógúrt, Kaldi, Dala-Yrja

 

 

1.2.2.5 Nöfn á skipulögðum félagsskap, stofnunum, embættum og fyrirtækjum eru sérnöfn. Þar á meðal eru:

a. Nöfn á fyrirtækjum og stofnunum:

Alþingi, Alþjóðavinnumálastofnunin, Bjargráðasjóður, Flugmálastjórn, Frumherji, Háskólinn á Akureyri, Háskóli Íslands, Héraðsdómur Reykjavíkur, Hæstiréttur Íslands, Íslenskar sjávarafurðir, Lánasjóður íslenskra námsmanna, Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna, Norræna menningarmálaskrifstofan, Ríkisendurskoðun, Ríkisútvarpið, Sameinuðu þjóðirnar, Samskip, Stórþingið (norska), Stöð 2, Þjóðleikhúsið

 

Athugið. Nöfn stofnana/embætta sem bera heiti sem jafnframt er starfsheiti æðsta yfirmanns, til dæmis sýslumaðurinn í Reykjavík, umboðsmaður Alþingis, ríkislögreglustjóri, má ætíð rita með litlum upphafsstaf, en einnig er heimilt að rita stóran staf ef augljóslega er vísað til stofnunarinnar en ekki starfsmannsins sem veitir henni forstöðu (sjá um lítinn staf í starfsheitum í 1.3.2 a).

 

> [1.3.6.4] Heiti nefnda, ráða, deilda, sviða og ráðuneyta eru oftast lýsandi, til dæmis kjararáð, barnaverndarnefnd eða félagsvísindasvið, og þess vegna nokkurs konar samnöfn/tegundarheiti sem rituð eru með litlum upphafsstaf. Um leið má líta á þau sem sérnöfn og rita með stórum upphafsstaf, til dæmis Kjararáð, Barnaverndarnefnd eða Félagsvísindasvið. Í þessu efni er brýnt að huga að hefð og samræmi. Til dæmis er hefð innan opinberrar stjórnsýslu að líta á þessi orð sem samnöfn.

 

b. Nöfn á bandalögum, flokkum, söfnuðum, félögum, klúbbum, söngflokkum, hljómsveitum, leikhópum og þess háttar:

Bandalag íslenskra skáta, Eimskipafélag Íslands, Evrópska efnahagssvæðið, Hið íslenska bókmenntafélag, Íþróttasamband Íslands, Karlakór Akureyrar, Krossinn, Neytendasamtökin, Rauði krossinn, Sjálfstæðisflokkurinn, Stuðmenn

 

 

1.2.3 Stór stafur er ritaður í heitum þjóða, þjóðflokka og fleiri hópa manna

1.2.3.1 Heiti (formleg og óformleg) þjóða, þjóðarbrota og þjóðflokka (þ.e. hópa manna sem deila eða hafa deilt tungu, menningu og landi):

Arabar, Astekar, Baskar, Baunar, Bretónar, Búar, Danir, Englar, Englendingar, Forn-Grikkir, Fransmenn, Gallar, Gotar, Grikkir, Hellenar, Hundtyrkinn, Húnar, Inúítar, Indverjar, Írakar, Íslendingar, Ísraelsmenn, Keltar, Kúrdar, Kvenir, Langbarðar, Mongólar (íbúar Mongólíu), Navahóar, Norðmenn, Norsarar, Palestínumenn, Portúgalar, Samar, Saxar, Sígaunar, Slavar, Spanjólar, Taílendingar, Tamílar, Tjallar, Tsjetsjenar, Vestur-Íslendingar, Þjóðverjar, Þýskarar

 

Athugið. Heiti fylgismanna trúarbragða og viðhorfa eru rituð með litlum upphafsstaf (sbr. 1.3.3.2 f). Undir þá reglu getur orðið gyðingur fallið, en hins vegar eru Gyðingar þjóð, sögulega séð. Hér þarf því að huga að samhengi og samræmi.

 

> [1.3.5] Ýmis gömul (og úrelt) kynþáttaheiti (einkum byggð á útlitseinkennum) eru rituð með litlum upphafsstaf; dæmi aríar, eskimóar, kákasítar, mongólar (Asíubúar), negrar, negrítar.

 

 

1.2.3.2 Heiti íbúa, ætta og liðsmanna sem dregin eru af sérnafni:

a. Íbúaheiti, þ.e. heiti manna sem kenndir eru við einhvern búsetustað, heimsálfu, landsvæði, landshluta, hérað, sveit, borg, bæ og þess háttar:

Austfirðingar, Breiðhyltingur, Evrópumenn, Gilsbekkingar, Ísfirðingar, Keldhverfingar, Mývetningar, Ólsarar, Reykvíkingur, Seyðfirðingar, Stokkseyringar, Vestmannaeyingar, Vesturbæingar

 

b. Ættaheiti, þ.e. manna sem kenndir eru við mann (skírnar- eða ættarnafn forföður) ellegar stað og teljast einnar ættar:

Ásbirningar, Oddaverjar, Sturlungar, Thoroddsenar, Bergsætt, Arnardalsætt

 

c. Liðsmannaheiti, þ.e. heiti manna sem kenndir eru við félag, samtök eða foringja:

Ármenningur, Bliki, Breiðabliksmaður, Dagsbrúnarmaður, Framarar, Geirsmenn, Gunnarsmenn, Hitlerssinni, Sóknarkona, Valsari, Valtýingur, Víkingar, Þórsari

 

d.Heiti fylgismanna stjórnmálaflokka sem dregin eru af nafni flokksins, einnig þó að það sé stytt:

Framsóknarkona, Kristilegir demókratar, Repúblikani, Samfylkingarkona, Samfylkingarsinni, Vinstri grænir, Sjálfstæðismaður

 

> [1.3.3.2 f; 1.3.6] Heiti fylgismanna stjórnmálaflokka geta átt sér samhljóða lýsandi orð sem falla þá undir reglu um að heiti fylgismanna stjórnmálastefna séu rituð með litlum upphafsstaf. Orðið íhaldsmaður getur verið samheiti en jafnframt heiti á stuðningsmanni flokks sem heitir Íhaldsflokkurinn og er þá ritað Íhaldsmaður. Hér þarf að gæta að merkingu og samræmi.

 

> [1.3.3.2 f] Heiti stjórnmálaviðhorfa og fylgismanna þeirra (öfugt við heiti fylgismanna skipulagðra félaga eða flokka) eru rituð með litlum upphafsstaf þótt þau séu dregin af sérnafni (lenínismi, lenínisti, maóismi, maóisti).

 

> [1.3.3.2 e] Heiti trúarbragða, viðhorfa, strauma og stefna og fylgismanna þeirra eru rituð með litlum upphafsstaf enda þótt þau séu dregin af sérnafni: ásatrú, ásatrúarmaður, benediktínar, frjálshyggja, íslam, kalvínismi, kalvínisti, kristni, múhameðstrú.

 

 

1.2.4 Stór upphafsstafur er oft ritaður í samsettum orðum sem mynduð eru af sérnafni

Sérnöfn (sbr. 1.2.2) eru oft rituð með stórum upphafsstaf í samsetningum, enda þótt samsetningin sjálf sé ekki alltaf sérnafn. Dæmi:

 

a. Samsett nafnorð þar sem fyrri liður er sérnafn (oftast í eignarfalli):

Bernoulli-lögmál, Davíðsmaður, Jónsmessa, Maríubæn, Margrétarmessa, Marshall-aðstoð, Newtons-lögmál, Nóbelsverðlaun, Nóbelsverðlaunahafi, Ólafsvaka, Steingrímsarmurinn, Vernerslögmál, Þorláksmessa

 

> [1.3.3.2] Frá þessu eru nokkrir flokkar undantekninga: Dýraheiti (jakobsfiskur), plöntuheiti (maríustakkur), matvælaheiti (kínarúlla), ýmis læknisfræðiheiti (parkinsonsveiki), heiti á trúarbrögðum (lúterstrú) eru þó rituð með litlum upphafsstaf.

 

> [1.3.2 a] Starfsheiti eru rituð með litlum staf þó að fyrri hluti þeirra sé til sem sérnafn: alþingismaður, hæstaréttardómari, en þegar starfsheiti er skeytt aftan við heiti þjóðar, lands, stofnunar eða fyrirtækis má rita það með stórum staf: Bandaríkjaforseti, Rússlandskeisari, Fiskistofustjóri, Morgunblaðsritstjóri.

 

b. Í samsettum sérnöfnum þar sem fyrri liðurinn er lýsingarorð eða atviksorð eru báðir liðirnir ritaðir með stórum upphafsstaf og tengdir með bandstriki:

Norður-Kórea, Stóru-Hámundarstaðir, Suður-Ameríka, Syðri-Reistará, Litli-Jón, Svarti-Pétur, Stóri-Kláus, Litli-Kláus, Langi-Seli

 

> [1.3.6.3 b] Ef síðari liður er samnafn er hann ritaður áfastur og með litlum upphafsstaf: Breiðafjörður, Kaldakinn, Langidalur, Suðursveit. Vafamál getur verið hvort síðari liður er sérnafn eða samnafn, til dæmis hvort rita á bæjaheitin Syðra-Sel og Efra-Sel svo eða Syðrasel og Efrasel ef ekki er til bærinn Sel.

 

c. Í samsettum sérnöfnum þar sem fyrri liðurinn er nafnorð í eignarfalli eru báðir liðirnir ritaðir með stórum upphafsstaf og tengdir með bandstriki:

Ástar-Brandur, Fjalla-Eyvindur, Grasa-Gudda, Höfðabrekku-Jóka, Víga-Glúmur, Skalla-Grímur

 

Athugið. Síðari liður getur glatað sérnafnseðli sínu í vitund manna og má þá rita með litlum upphafsstaf og án bandstriks: Kveldúlfur, Skallagrímur.

 

 

1.2.5 Önnur notkun stórs stafs

1.2.5.1 Stóra stafi má nota á svipaðan hátt og fleiri leturbreytingar, til dæmis til áherslu:

Lofaðu að gera þetta ALDREI AFTUR!

 

 

1.2.5.2 Stórir stafir koma einnig fyrir í ýmsum skammstöfunum o.fl., til dæmis þegar bókstafir gegna líku hlutverki og tölustafir.

A-hluti, ASÍ, BA-próf, BHM, DNA-próf, DV, ESB, ESB-aðild, FH, HIV-veiran, HM ’03, ÍSÍ, LÍÚ, SÍBS, SÞ, Deild 12 B, Lækjargata 25 B

 

 

1.3 Lítill stafur

1.3.1 Lítill stafur er að jafnaði notaður í rituðu máli

Meginreglan í rituðu máli er að nota lítinn staf, hann er hlutlaus, en með notkun stórs stafs er nokkurs konar viðbótarupplýsingum komið til skila, um áherslu, upphaf nýrrar málsgreinar o.s.frv. (sjá 1.2).

 

Lítill stafur er notaður nema reglur um stóran staf kveði á um annað. Reglur um lítinn staf fjalla því ekki um öll tilvik þar sem nota skal lítinn staf, heldur eru til áréttingar um ýmis tilvik.

 

 

1.3.2 Samnöfn eru að jafnaði rituð með litlum upphafsstaf

Samnöfn eru sameiginleg heiti, eða tegundarheiti, sem alls kyns fyrirbæri bera, hvort sem þau eru lifandi eða dauð, sýnileg eða ósýnileg o.s.frv., til dæmis akur, bók, fluga, hugmynd, hveiti, list, kennari, maður, sokkur. Samnöfn eru að jafnaði rituð með litlum upphafsstaf. (Um óljós mörk milli samheita og sérheita, sjá 1.3.6.)

 

Ef samnafn er dregið af sérnafni er það oft ritað með stórum upphafsstaf (sjá 1.2.4) en nokkrir flokkar af merkingarlega skyldum orðum eru undantekningalaust ritaðir með litlum staf (sjá 1.3.3.1–1.3.3.2).

Samnöfn eru meðal annars:

a. Starfsheiti og titlar:

alþingismaður, biskup, borgarstjóri, bóndi, doktor, dómsmálaráðherra, forseti, forsætisráðherra, frú, herra, hæstaréttardómari, kennari, konungur, landlæknir, ljósmóðir, lögfræðingur, prestur, prófessor, sálfræðingur, séra, sjómaður, skáld, skipstjóri, smiður, sýslumaður, verkamaður

 

Athugið. Þegar starfsheiti er skeytt aftan við heiti þjóðar, lands, stofnunar eða fyrirtækis má rita það með stórum staf: Bandaríkjaforseti, Rússlandskeisari, Fiskistofustjóri, Morgunblaðsritstjóri.

 

> [1.2.2.5 b] Einstaka sinnum er starfsheiti einnig heiti stofnunar eða embættis, til dæmis sýslumaðurinn í Reykjavík, umboðsmaður Alþingis, ríkislögreglustjóri. Þau má ætíð rita með litlum upphafsstaf, en einnig er heimilt að rita stóran staf ef augljóslega er vísað til stofnunarinnar en ekki starfsmannsins sem veitir henni forstöðu.

 

b. Viðurnefni ýmiss konar eru talin til samnafna:

(Ari) fróði, (Árni) ljúflingur, (Jón) lærði, (Þuríður) formaður, (Ketill) hængur, (Gunnar) smiður

 

c. Heiti daga og mánaða:

fimmtudagur, týsdagur, júní, ágúst, þorri

 

d. Starfsgreinar, fræði og próf:

heimspeki, hjúkrun, járnsmíði, landafræði, stúdentspróf, verkfræði

 

> [1.2.5.2] Stórir stafir eru notaðir í ýmsum skammstöfunum, m.a. í BA-próf, MS-próf, DNA-próf.

 

e. Efni og vörur:

amfetamín, hárlakk, kaffi, kísilgúr, leður, lýsi, sykur, vítamín

 

> [1.2.2.4 d] Heiti vörumerkja eru rituð með stórum staf: Gotti, Penzim, Svali

 

f. Gjaldmiðlar:

bandaríkjadalur, dalur, dollari, evra, kanadadalur, króna, líra, pund, rúbla, svissneskur franki

 

g. Fjöldi annarra orða sem vísa til eðlis, gerðar, staðsetningar, hugmynda, áþreifanlegra og óáþreifanlegra fyrirbæra, einhvers sem endurtekur sig reglubundið o.s.frv.:

alkóhólisti, andskoti, barlómur, engill, félag, fjandi, fob-verð, haust, hálendi, heimsmeistaramót, lygalaupur, lýðveldi, miðbaugur, ráðuneyti, silfurverðlaun, þorrablót

 

 

1.3.3 Um samnöfn sem dregin eru af sérnafni

1.3.3.1 Ef samnafn er dregið af sérnafni er það oft ritað með stórum upphafsstaf (sjá 1.2.4). Mörg orð sem dregin eru af sérnafni eru hins vegar tegundarheiti eða hafa fengið almenna merkingu þannig að tengslin við upprunann eru orðin óljós. Oft er um erlend sérnöfn að ræða en tegundarheiti geta líka byrjað á orði af erlendum uppruna án þess að það sé sérnafn. Því gildir sú regla um nokkra flokka orða að þau eru ávallt rituð með litlum upphafsstaf, óháð uppruna. Önnur orð sem dregin eru af sérnafni hafa skýrari tengsl við upprunann eða eru jafnvel sjálf sérnafn á einstöku fyrirbærum.

Eftirfarandi dæmi varpa ljósi á þessi mismunandi og oft óljósu tengsl:

 

Vínarsáttmálinn er einn ákveðinn sáttmáli kenndur við Vínarborg (sérnafn)

vínarbrauð er tegund af brauði sem kennt er við Vínarborg (tegundarheiti)

hamborgari er dregið af sérnafni (Hamborg).

lasanja er ekki dregið af sérnafni.

lygamörður er dregið af sérnafninu Mörður sem er sögupersóna í Njálu en hefur almennu merkinguna ‘maður sem lýgur mikið’.

lygalaupur er samsett úr samnöfnunum lygi (‘ósannindi’) og laupur (‘rimlakassi’) og hefur almennu merkinguna ‘maður sem lýgur mikið’.

 

Hjálparregla: Með tegundarheitum er oft hægt að nota eins konar eða hvers konar?

Hvers konar bolla er þetta? Þetta er berlínarbolla.

Hvers konar blóm er þetta? Þetta er maríustakkur.

Hvers konar vín er þetta? Þetta er rínarvín.

 

 

1.3.3.2 Sum samnöfn eru rituð með litlum staf ÞÓTT þau séu dregin af sérnafni

Tegundarheiti dýra og jurta, matvælaheiti og læknisfræðiheiti eru rituð með litlum upphafsstaf þótt þau séu upprunalega dregin af sérnöfnum. Sama gildir um heiti trúarbragða, viðhorfa, strauma og stefna og heiti fylgismanna þeirra:

 

a. Heiti á tegundum eða flokkum dýra eru rituð með litlum upphafsstaf óháð því hvort þau eru dregin af sérheiti eða ekki:

abyssiníuköttur, alaskaufsi, balíköttur, bengalköttur, dalmatíuhundur, dingóhundur, dóbermannhundur, galloway-nautgripur, herefordnautgripur, jakobsfiskur, jövuköttur, kolkuóshross, labradorhundur, maríubjalla, maríudepla, maríuerla, maríuhæna, mývatnssilungur, nýfundnalandshundur, óðinshani, pýreneahundur, rottweiler-hundur, sanktibernharðshundur, setter-hundur, síamsköttur, sómalíuköttur, spánarsnigill, spaníel-hundur, stóridani, svaðastaðahross, terríer-hundur, þingvallamurta, þórshani

 

b. Heiti á tegundum jurta eru rituð með litlum upphafsstaf óháð því hvort þau eru dregin af sérnafni eða ekki:

alaskalúpína, alaskavíðir, alaskaösp, aronsvöndur, baldursbrá, brekkumaríustakkur, davíðslykill, dvergsóley, engjamaríustakkur, fjallakobbi, freyjubrá, friggjargras, gullauga, gullbrá, helga (kartöflur), hvítárlax, ingimarsfífill, íslandsfífill, jakobsfífill, jakobsstigi, lilja, lokasjóður, maríugrös, maríulykill, maríustakkur, maríusvunta, maríuvendlingur, maríuvöndur, maríuvöttur, mývatnsgrös, ólafsrauðar, ólafssúra, ránarkambur, ránarkjarni, rauðsmári, reynir, smári, snækobbi, sóley, spánarkerfill, stefánssól, steindórssól, tírólamerla, týsfjóla, unnarfaldur, víðir, þyrnirós, ægissigð

 

Athugið. Til eru samheiti sem eiga sér samhljóma sérheiti, þar á meðal mannanöfn. Ef um er að ræða sérheiti eru þau vitaskuld rituð með stórum upphafsstaf, til dæmis Lilja, Reynir, Smári, Sóley, Víðir.

 

c. Heiti á tegundum matvælum eru rituð með litlum upphafsstaf óháð því hvort þau eru dregin af sérheiti eða ekki:

armaníak, basmatí-hrísgrjón, bayonne-skinka, berlínarbolla, bérnaise-sósa, bolognasósa (bolognese-sósa), bordóvín (bordeaux-vín), búrbonviskí (bourbon-viskí), dijonsinnep, gádaostur (gouda-ostur), genúakaka, gíneupipar, gorgonsólaostur (gorgonzola-ostur), grahams-mjöl, gullauga, hamborgari, helga (kartöflur), hólsfjallahangikjöt, jaffaappelsínur, jalapenjo, jövukaffi, kalamataólífur, kamembertostur (camembert-ostur), kampavín, kasjúhneta, keníukaffi, kínakál, kínarúlla, kólumbíukaffi, lasanja, londonlamb, madeirasósa, madeiravín, móselvín, napóleonshattur, napóleonskaka, ólafsrauðar, parmaostur, parmaskinka, pekingönd, rínarvín, roquefort-ostur, skalottlaukur, stroganoff-buff, vínarbrauð, vínarpylsa, vínarsnitsel, vínarterta, waldorf-salat, worcester-sósa

 

> [1.2.2.3 d] Heiti vörumerkja eru rituð með stórum staf: Gotti, Svali.

 

d. Ýmis læknisfræðileg hugtök (sjúkdómar og fleira) eru rituð með litlum upphafsstaf óháð því hvort þau eru dregin af sérheiti eða ekki:

akureyrarveikin, alzheimers-sjúkdómur, asíuflensa, downs-heilkenni, fuglaflensa, hermannaveiki, inflúensa, langerhanseyjar, liðagigt, parkinsonsveiki, stokkhólmsheilkennið, sóríasis (psoriasis)

 

e. Heiti trúarbragða og viðhorfa, strauma og stefna og heiti fylgismanna þeirra eru rituð með litlum upphafsstaf enda þótt þau séu dregin af sérnöfnum:

ágústínar, ásatrú, ásatrúarmaður, benediktínar, búddismi, búddisti, dadaismi, frjálshyggja, fransiskanar, guðspekingur, gyðingur, húgenotti, íslam, jafnaðarstefna, kalvínismi, kalvínisti, kalvínstrú, kristin trú, kristni, kúbismi, kvekari, lúterska, múhameðstrú, múhameðstrúarmaður, múslími, póstmódernismi, raunsæi, raunsæismaður, rómantík, sjíti, sósíalismi, súnníti

 

f. Heiti stjórnmálastefna og fylgismanna þeirra eru rituð með litlum upphafsstaf enda þótt þau séu dregin af sérnöfnum:

fasismi, lenínismi, lenínisti, maóismi, maóisti, marxismi, stalínismi, stalínisti, thatcherismi, trotskíisti, valtýska

 

> [1.2.3.2 c] Munur er gerður á heiti fylgismanna stjórnmálastefna (stalínisti) og fylgismönnum einstakra foringja (Stalínsmaður). Til leiðsagnar má hafa að orð sem enda á -ismi og -isti eru skrifuð með litlum staf.

 

g. Ýmis orð sem (upprunalega) eru dregin af sérnöfnum en hafa fengið almenna merkingu eða eru eins konar tegundarheiti eru rituð með litlum upphafsstaf:

adamsepli, akkillesarhæll, alpagrein, aulabárður, bermúda-buxur, biblíufróður, bögubósi, dísilbifreið, evuklæði, gordíonshnútur, grettistak, gróusaga, gvendarbrunnur, hrunadans, kaupahéðinn, kínaskór, kvislingur, lygamörður, maríutása, röntgenmynd, salómonsdómur, síamstvíburar, svikahrappur, þórðargleði, þyrnirósarsvefn, ökuþór

 

 

1.3.3.3 Samnöfn rituð með litlum staf NEMA þegar þau eru dregin af sérnafni

Heiti einstakra daga, mánaða, tímabila, hátíða og sögulegra viðburða eru rituð með litlum staf nema þegar þau eru dregin af sérnafni:

aðventa, ár fatlaðra, bannár, dagur íslenskrar tungu, dagur Sameinuðu þjóðanna, fornöldin, franska byltingin, frostaveturinn mikli, fullveldisdagur, hundadagar, hvítasunna, iðnbyltingin, jól, júlí, kalda stríðið, landnámsöld, laugardagur, móðuharðindi, nóvember, páskar, sjómannadagurinn, skírdagur, sumardagurinn fyrsti, þjóðhátíðardagur, þorri, þrælastríðið, verslunarmannahelgi

 

> [1.2.4 a] Samsett nafnorð af þessu tagi þar sem fyrri liður er sérnafn eru skrifuð með stórum upphafsstaf, til dæmis Margrétarmessa, Napóleonsstríðin, Sturlungaöld, Þorláksmessa, Örlygsstaðabardagi

 

 

1.3.4 Heiti tungumála, málaætta og mállýskna eru rituð með litlum upphafsstaf

Ritaður er lítill upphafsstafur í heitum tungumála, málaflokka og mállýskna, enda þótt líta megi á þau sem sérheiti og þau séu (mörg) dregin af sérnöfnum:

bantúmál, danska, finnlandssænska, forngríska, harðmæli, íslenska, jóska, kákasusmál, krímgotneska, latína, níger-kongó-mál, papúamál, svahílí, vestfirska, vesturíslenska

 

 

1.3.5 Ýmis gömul (og úrelt) kynþáttaheiti (einkum byggð á útlitseinkennum) eru rituð með litlum upphafsstaf

aríar, eskimóar, kákasítar, mongólar (Asíubúar), negrar, negrítar

 

 

1.3.6 Lýsandi orð og samhljóða samheiti og sérheiti

1.3.6.1 Fjölmörg dæmi eru um að mannanöfn eigi sér samhljóða samheiti (til dæmis Bára og bára). Oftast má þó af ráða af samhengi hvort um er að ræða nafn sem ritað er með stórum upphafsstaf eða samnafn sem ritað er með litlum upphafsstaf.

Örnefni geta einnig átt sér samhljóða samheiti (til dæmis bærinn Eyri sem stendur á eyri) en þau eru oft lýsandi og þá ekki alltaf eins augljóst hvenær um er að ræða samnafn og hvenær sérnafn. Stundum þarf að þekkja staðhætti.

 

Hins vegar eru til dæmi þar sem slík lýsandi orð má túlka á tvo vegu, sem samheiti eða sérheiti (til dæmis barnaverndarnefndin í Reykjavík heitir Barnaverndarnefnd Reykjavíkur).

 

 

1.3.6.2 Mannanöfn eiga sér oft samhljóða sérheiti:

Bára/bára, Gestur/gestur, Sóley/sóley, Úlfur/úlfur

 

 

1.3.6.3 Örnefni eiga sér oft samhljóða heiti:

a. Mörg örnefni eiga sér samhljóða samheiti, gjarna lýsandi:

Eyri/eyri, Garður/garður, Hóll/hóll, Sandur/sandur

 

Í slíkum dæmum sýnir samhengi oftast hvort um er að ræða samnafn eða sérnafn, eins og í þessum setningum:

Bærinn á hólnum heitir Hóll.

Í miðborg Reykjavíkur er tjörn sem heitir Tjörnin.

 

Í stöku tilvikum er óljóst hvort slík lýsandi heiti eru sérnafn eða samnafn, eins og til dæmis:

Þau gengu í kringum Tjörnina í miðborg Reykjavíkur.

Þau gengu í kringum tjörnina í miðborg Reykjavíkur.

 

Í tilvikum sem þessum er ráðlegt að fylgja mál- og ritvenju á hverjum stað.

 

Lýsandi heiti sem eiga við aðeins einn stað má stundum túlka sem sérnafn. Því er valfrelsi í rithætti eftirtalinna orða:

norðurpóll/Norðurpóll, suðurpóll/Suðurpóll, norðurheimskaut/Norðurheimskaut, suðurheimskaut/Suðurheimskaut

 

Athugið. Á sama hátt má hugsa sér að miðhálendi geti verið sérheiti (Miðhálendi) en mælt er með litlum staf.

 

b. Ef síðari liður í samsettu örnefni er samnafn er hann ritaður áfastur fyrri liðnum (án bandstriks) og með litlum upphafsstaf (til dæmis Reykjavík, Miklabraut). Hins vegar getur leikið vafi á því hvort slíkur liður er samnafn eða sérnafn:

Efribakki/Efri-Bakki, Syðrigrund/Syðri-Grund, Ystihóll/Ysti-Hóll

 

Í tilvikum sem þessum er ráðlegt að fylgja mál- og ritvenju á hverjum stað, sé þess kostur.

 

 

1.3.6.4 Nefndir, ráð, deildir, svið og ráðuneyti bera oft lýsandi heiti:

barnaverndarnefnd, félagsvísindasvið, kjararáð

 

Slík heiti má líta á sem samheiti/tegundarheiti og rita með litlum upphafsstaf. Um leið má líta á þau sem sérheiti og rita með stórum upphafsstaf:

Barnaverndarnefnd, Félagsvísindasvið, Kjararáð

 

Ólík túlkun þess konar orða kemur fram í setningum eins og:

Í Reykjavík er barnaverndarnefnd og hún heitir Barnaverndarnefnd Reykjavíkur.

 

Í Háskóla Íslands er ein lagadeild og hún heitir Lagadeild.

Á Íslandi er hæstiréttur sem heitir Hæstiréttur Íslands.

 

Á Íslandi er stjórnarráð samsett úr mörgum ráðuneytum.

Það heitir Stjórnarráð Íslands.

 

Þegar heiti slíkra nefnda, ráða, deilda, sviða og ráðuneyta eru rituð er brýnt að huga að hefð og samræmi. Til dæmis er hefð innan opinberrar stjórnsýslu að líta á þessi orð sem samheiti og rita til dæmis kjararáð og mennta- og menningarmálaráðuneyti með litlum upphafsstaf.

 

 

1.3.6.5 Lýsandi orð geta verið hluti sérnafns; til dæmis:

Héraðssambandið Skarphéðinn, Karlakórinn Þrestir, Knattspyrnufélagið Fram, Sveitarfélagið Árborg, Verkakvennafélagið Sókn, Verðlaun Jónasar Hallgrímssonar, Verslunin Brá, Víðavangshlaup ÍR

 

Slík heiti má líta á sem samheiti/tegundarheiti og rita með litlum upphafsstaf:

héraðssambandið Skarphéðinn, karlakórinn Þrestir, knattspyrnufélagið Fram, sveitarfélagið Árborg, verkakvennafélagið Sókn, verðlaun Jónasar Hallgrímssonar, verslunin Brá, víðavangshlaup ÍR

 

Þegar slík heiti eru rituð er brýnt að huga að hefð, samræmi og formlegri skráningu heitisins, sé þess kostur. Einnig þarf að gæta þess að lýsandi orð eru ekki alltaf hluti af skráðu sérheiti, til dæmis er orðið verslunin ekki hluti af nafni Melabúðarinnar. Því væri rangt að skrifa Verslunin Melabúðin.

 

2. Eitt orð eða fleiri

 

 

2.1 Samsett orð

Samsett orð eru almennt rituð í einu orði (sjá 2.1.1–2.1.3).

 

 

2.1.1 Fyrri hluti er nafnorð

Ef fyrri hluti í samsettu orði er nafnorð er hann jafnan eitt af þrennu: stofn (ráð|gjöf), stofn með tengistaf (ráðu|nautur, leikfimis|föt) eða orð í eignarfalli (ráðs|maður).

brúðgumi, dúndurhress, hártoga, húsvitja, jarðhús, máttvana, mettap, nettó­hækkun, núllkostur, persónugera, radíóneyðarbauja, salsatónlist, tæknifrjóvga, vinsæll

 

drekkutími, fylgihnöttur, hoppuróla, leikfimiskennari, ráðuneyti, ruslafata

 

alþjóðasamtök, aufúsugestur, Bláalónshlaupið, efnagreina, eftirlætisréttur, farartæki, fimmtungsaukning, fyrirmyndarfjölskyldufaðir, hálfsársdvöl, heildaratkvæðagreiðsla, heildarfjöldi, heilsdagsvistun, helgarátak, helmingsafsláttur, helmingseigandi, hlutafé, hæglætismaður, innskráningargluggi, kaldastríðsástand, kaldavatnskrani, langtímaskuldir, nútímatækni, nútímaumhverfishugsun, nýtískufatnaður, stundarvandræði, vikufyrirvari, örbylgjuskyndiréttur

 

 

2.1.2 Fyrri hluti er af öðru tagi

Fyrri hluti orðs getur einnig verið lýsingarorð (langatöng), atviksorð eða forsetning (svolítill, framkoma), forskeyti (örmagna) eða forliður (aðalinngangur). Þegar lýsingarorð veikrar beygingar er fyrri liður er það oft beygt (um löngutöng).

glaðlyndur, rösklega, langatöng, langavitleysa, lítillækka, Miklabraut, strangvísindalegur, vandvirkur

 

aðferð, aðskilja, afsanna, aftanákeyrsla, aftanívagn, atferli, áburður, framámaður, framkoma, framhjáhald, framíkall, frammistaða, framúrakstur, fyrirframgreiðsla, fráfærur, fyrirskipun, hjáseta, innantökur, innihalda, innivera, innlendur, íhuga, meðmæli, millifæra, mótdrægur, svolítill, samanstanda, tilburðir, undan­fari, uppáhald, uppástunga, uppgjöf, uppígreiðsla, utanumhald, uppiskroppa, útafakstur, útásetning, útför, útilega, viðkoma, viðkvæmur, viðurlög, yfirmaður

 

aðalinngangur, algóður, allgóður, andstæðingur, auðsveipur, endurúthluta, formaður, frumstæður, fullmikill, gagnstæður, gegndrepa, gerbreyta, gjörbreyta, hálfundarlegur, jafnlyndur, jafnvægi, langstærstur, meginágreiningur, meginland, meginregla, misbjóða, misheppnaður, ósannindi, samskeyti, sérframboð, sífelldur, torlæs, vanmegn­ugur, vanvirða, öndverður, örmagna

 

 

2.1.3 Áhersluforliðir

Oft er nafnorði í eignarfalli skeytt framan við nafnorð, lýsingarorð eða atviksorð til að auka vægi eða herða á merkingu þess:

afbragðsmaður, ágætismaður, aftakaveður, blæjalogn, fjöldamargir, forkunnarfagur, furðugóður, myndardrengur, óhemjuilla, óhemjuvandaður, óskapahiti, óvenjugóður, undragóður, úrvalshveiti

 

 

2.1.4 Ritun í aðskildum orðum

2.1.4.1 Orðasambönd með fyrri lið í þágufalli

Orðasambönd með fyrri lið í þágufalli eru yfirleitt rituð í tveimur orðum.

fjöðrum fenginn, goðum líkur, sigri hrósandi

 

 

2.1.4.2 Heiti íslenskra fornsagna

Samkvæmt hefð eru heiti íslenskra fornsagna rituð í aðskildum orðum.

Bárðar saga, Brennu-Njáls saga, Breta saga, Egils saga Skalla-Grímssonar, Ólafs saga Tryggvasonar, Ögmundar þáttur dytts

 

 

2.2 Forliðir

Orðin afar, of og ofur skal rita áföst nafnorðum og sagnorðum en laus frá lýsingarorðum og atviksorðum. Einnig er heimilt að rita jafn laust frá lýsingarorðum og atviksorðum:

afarkostir _ _ afar vel, afar stór

offramleiðsla, ofnota _ _ of oft, of lítill

ofurmenni _ _ ofur glaðlega, ofur einfaldur

 

Hann hefur aldrei verið jafn góður (einnig: jafngóður) og núna.

Jóna fór jafn oft (einnig: jafnoft) til Akureyrar og Jón.

 

 

2.3 Lýsingarorð dregin af sögn

Rita skal í einu orði lýsingarorð sem dregin eru af sögn og hafa atviksorð sem fyrri lið:

áðurgreindur, áðurnefndur, eftirágreiddur, eftirfarandi, eftirfylgjandi, eftirkomandi, eftirlifandi, framanritaður, framansagður, framkominn, framúrskarandi, fullunninn, fyrirframákveðinn, fyrrgreindur, fyrrnefndur, fyrrtalinn, heittelskaður, innilokaður, niðursokkinn, núgildandi, næstkomandi, næstliðinn, ofandottinn, ofangreindur, ofannefndur, ofantalinn, óviðkomandi, samansaumaður, síðastliðinn, skjótafgreiddur, sundurgrafinn, svofelldur, svohljóðandi, svokallaður, svonefndur, tilsettur, undanfarandi, undanfarinn, uppáfallandi, uppáklæddur, uppiliggjandi, uppistandandi, uppstoppaður, utanaðkomandi, utanaðsteðjandi, utanáliggjandi, úrsérgenginn, útafliggjandi, útúrdrukkinn, yfirstandandi, þágildandi

 

Þegar skýr áhersla er á hverjum lið og hægt er að breyta orðaröð án þess að grunnmerking liða breytist þá eru þessi sambönd ekki rituð sem ein heild.

áður afskrifað, vel greiddur, vel syndur, þar að lútandi, þar af leiðandi

 

 

2.4 Töluorð og fornöfn

2.4.1 Sambönd töluorða

Orðasambönd með töluorðum eru rituð í aðskildum orðum.

átján barna faðir, eins hreyfils flugvél, eitt hundrað þrjátíu og sjö, fimm þúsund króna seðill, fyrsta maí ganga, nítjándu aldar skáld, sautjánda júní hátíðarhöld, sjö vikna fasta, tólf spora kerfi, tuttugu og tveir, tveggja flokka fyrirkomulag, tvö þúsund þrjú hundruð fimmtíu og níu, sjötugasti og annar, tvö þúsund fjögur hundruð sextugasti og fyrsti, þriggja daga skegg

 

Einstaka sinnum renna þó töluorð og nafnorð í eignarfalli í eina heild með eftirfarandi nafnorði. Heildarmerking orðsins verður stundum önnur en einstakra liða.

fimmaurabrandari, fjórðapartsnóta, fjögralaufasmári, sjömílnaskór, Sjöorðabókin, þúsundblaðarós, þúsundþjalasmiður

 

 

2.4.2 Sambönd fornafna

Fornafnasambönd eru rituð aðskilin.

annar hver, annar hvor, annar tveggja, hvor tveggja, öðru hverju, öðru hvoru

 

 

2.5 Aukafallsliðir

Ýmis fallorð í aukafalli með atvikslega merkingu skal rita í samræmi við uppruna, þ.e. hvert orð út af fyrir sig. Þau vísa gjarna til tíma, staðar eða háttar.

lítils háttar, meiri háttar, mikils háttar, minni háttar, þess háttar

alls konar, einhvers konar, eins konar, hvers konar, margs konar, nokkurs konar, sams konar, tvenns konar, ýmiss konar

alls kostar

alls kyns, hvers kyns, margs kyns, þess kyns

eitt sinn

einhverju sinni, einu sinni, hverju sinni, nokkru sinni

alls staðar, annars staðar, einhvers staðar, nokkurs staðar, sums staðar

einhvern tíma(nn), nokkurn tíma(nn)

annars vegar, hins vegar

einhvern veginn, engan veginn, nokkurn veginn

 

Orðið megin er ritað áfast undanfarandi nafnorði ef nafnorðið er samnafn án greinis.

aðaldyramegin, bakborðsmegin, bakdyramegin, bílstjóramegin, brekkumegin, farþegamegin, gjaldamegin, hlémegin, karlamegin, kvennamegin, sjávarmegin, sólarmegin

 

Annars er orðið megin ritað laust frá undanfarandi orði.

austan megin, báðum megin, réttum megin, sunnan megin, vitlausum megin, þeim megin, þín megin, Þýskalands megin, öðrum megin, öðrum hvorum megin

 

 

2.6 Atviksorð og forsetningar

2.6.1 Samband atviksorðs með öðru atviksorði eða forsetningu

Atviksorð geta myndað merkingarlega heild með öðru atviksorði eða forsetningu. Meginreglan er að rita hvert orð út af fyrir sig.

aftur í, á meðal, á milli, baka til, enn þá, enn fremur, fram hjá, fram úr, fyrir fram, hér með, inn í, niður frá, norðan til, suður í, sunnan til, sunnan við, utan um, út af, út frá, út undan, yfir um, þar að auki

 

Frá þessu eru þrjár undantekningar:

áfram, meðfram, umfram

 

 

2.6.2 Forsetning og stýrður liður

Forsetningu skal rita lausa frá því orði sem hún stýrir falli á, hvort sem hún fer á undan því eða eftir.

hvers vegna, þess vegna, vegna þess, til þess að, af því að

 

 

2.7 Samtengingar

Ef samtenging er orðin til úr fleiri en einu orði skal rita hvert orð út af fyrir sig.

af því að, áður en, eftir að, eins og, enda þótt, fyrr en, heldur en, hvaðan er, hvaðan sem, hvar sem, hvert sem, með því að, svo að, til þess að, úr því að, þangað sem, þar eð, þar sem, þó að, því að

 

 

2.8. Valfrelsi

2.8.1 Orðasamband eða hugtak

Ekki er alltaf greinilegt hvenær tvö orð eða fleiri hafa runnið saman í eina heild. Tvö orð geta myndað eina heild þegar þau sameinast þriðja orði í einu hugtaki með einni aðaláherslu fremst. Þá eru öll orðin rituð sem ein heild.

 

 

2.8.2 Fyrri liður er atviksorð

Valfrjálst er hvort nokkur orð eða orðasambönd með atviksorði og nafnorði í eignarfalli eru rituð í einu eða tveimur orðum. Ef orðasambandið er hluti af frekari samsetningu eru öll orðin ávallt rituð sem ein heild.

 

innan bæjar _ _ innanbæjar _ _ innanbæjarmaður

innan lands _ _ innanlands _ _ innanlandsflug

neðan jarðar _ _ neðanjarðar _ _ neðanjarðarlest

utan borðs _ _ utanborðs _ _ utanborðsmótor

utan húss _ _ utanhúss _ _ utanhússmálning

utan skóla _ _ utanskóla _ _ utanskólanemandi

 

Þegar valið er milli ritháttarins innan bæjar o.s.frv. og innanbæjar o.s.frv. er mælt með því að áhersla fái að ráða; sé skýr áhersla á síðari lið er mælt með rithætti í tveimur orðum.

 

 

2.8.3 Fyrri liður er lýsingarorð

Valfrjálst er hvort nokkur sambönd lýsingarorðs og nafnorðs eru rituð í einu eða tveimur orðum. Ef orðasambandið er hluti af frekari samsetningu eru öll orðin ávallt rituð sem ein heild.

Gamla testamentið _ _ Gamlatestamentið _ _ Gamlatestamentisspámaður

heiðinn dómur _ _ heiðindómur

hægri flokkur _ _ hægriflokkur _ _ hægriflokkastjórn

hægri fótur _ _ hægrifótur _ _ hægrifótarkálfi

hægri menn _ _ hægrimenn

hægri stjórn _ _ hægristjórn

kristin fræði _ _ kristinfræði _ _ kristinfræðikennari

kristinn dómur _ _ kristindómur _ _ kristindómsfræðsla

litli fingur _ _ litlifingur _ _ litlafingursnögl

meiri hluti _ _ meirihluti _ _ meirihlutastjórn

mikli hvellur _ _ miklihvellur _ _ miklahvellskenningin

æðsti prestur _ _ æðstiprestur _ _ æðstapreststíð

 

Þegar valið er milli ritháttarins Gamla testamentið o.s.frv. og Gamlatestamentið o.s.frv. er mælt með því að áhersla fái að ráða; sé skýr áhersla á síðari lið er mælt með rithætti í tveimur orðum.

 

 

2.9 Áhrif setningarlegrar stöðu

Orð og orðasambönd geta fengið mismunandi áherslu eftir því hvar þau standa í setningu. Þetta á til dæmis við lýsingarorð og lýsingarhætti sem eðlilegt virðist að rita í einu orði þegar þau standa sem einkunn með nafnorði, en í tveimur orðum þegar þau gegna hlutverki sagnfyllingar.

Hafrannsóknaskipið Árni Friðriksson er svo nefnt því að við vildum heiðra minningu hins þekkta fiskifræðings og frumkvöðuls í hafrannsóknum. – Í skipinu er svonefndur fellikjölur sem hægt er að slaka nokkra metra niður úr botni skipsins.

 

3. é, je og e

 

 

3.1

Þar sem je heyrist í framburði er ýmist ritað é, je eða e. Í flestum tilvikum er ritað é, en um undantekningar frá því er fjallað í 3.3–3.4.

 

 

3.2 é er almenna reglan

Ritað er é fyrir hljóðasambandið je þar sem í eldra máli var (oftast nær) langa sérhljóðið é, til dæmis:

ég, él, fé, fékk, féll, hérað, mér, sér, séra, vér, vél, þér

 

 

3.3 je er ritað í upphafi aðkomuorða og í fleirtölu nafnorða sem enda á -jandi

3.3.1

Ritað er je í upphafi nokkurra orða af erlendum uppruna:

je minn, Jemen, jen, Jenna, Jenný, Jens, jeppi, Jeremías, Jesaja, Jesper, jesúíti, Jesús, jesúsa (sig)

 

 

3.3.2

Ritað er je í fleirtölu nafnorða sem í eintölu enda á -jandi og í fleirtölu orðsins fjandi:

ET.

NF. (hér er)

byrjandi

seljandi

syrgjandi

sækjandi

þiggjandi

fjandi

FT.

NF. (hér eru)

byrjendur

seljendur

syrgjendur

sækjendur

þiggjendur

fjendur

 

ÞF. (um)

byrjendur

seljendur

syrgjendur

sækjendur

þiggjendur

fjendur

 

ÞGF. (frá)

byrjendum

seljendum

syrgjendum

sækjendum

þiggjendum

fjendum

 

EF. (til)

byrjenda

seljenda

syrgjenda

sækjenda

þiggjenda

fjenda

 

 

3.4 e er ritað á eftir k og g

Ritað er ke og ge þó að j-hljóð heyrist í framburði:

kefli, kekkjóttur, kela, kelda, ker, kex

gedda, gel, geldfé, gemsi, gen, gera, geta

 

Um ke og ge er einnig fjallað í 10.

 

 

3.5 Valfrelsi

3.5.1 Orðin smér, fégur eða smjer, fjegur

Valfrjálst er hvort ritað er smér, fégur eða smjer og fjegur. Ritháttur með je endur­speglar að í þessum orðum hefur gamalt orðið je (sbr. smjör, fjögur). Ritháttur með é er hins vegar í samræmi við almenna reglu um táknun hljóðasambandsins je.

 

 

3.5.2 eta eða éta

Valfrjálst er hvort ritað er eta eða éta en blæbrigðamunur þykir á merkingunni.

 

 

3.5.3 vefengja eða véfengja

Valfrjálst er hvort ritað er vefengja eða véfengja.

 

 

3.5.4 Nokkur mannanöfn

Nokkur mannanöfn eru ýmist rituð með é eða e/je þó að é sé algengara:

Gréta eða Greta

Grétar eða Gretar

Pétur eða Pjetur

 

Eðlilegt er að taka tillit til vilja nafnbera í þessu efni.

 

 

3.5.5 Þátíð sagnanna gróa, núa (gnúa), róa og snúa

Valfrjálst er hvort þátíð sagnanna gróa, núa (gnúa), róa og snúa er rituð með e eða é:

greri/gréri, neri/néri, reri/réri, sneri/snéri

 

Ritháttur með e er í samræmi við uppruna, en é fylgir nútímaframburði.

 

4. Sérhljóðar á undan ng og nk

 

 

4.1

Víðast hvar á landinu er nú borinn fram breiður sérhljóði á undan ng og nk. Stafsetning miðast hins vegar við eldri framburð sem enn tíðkast að nokkru leyti á Vestfjörðum.

 

 

4.2 a, e, i/y, u og ö á undan ng/nng og nk/nnk

Á undan ng og nk er ritað a, e, i/y, u og ö þótt borið sé fram á, ei, í, ú og au.

ang angi, banginn, einangra, fangelsi, hanga, langa, Mangi, rangali, slanga, svangur, tangó, vangi, þang

ank ankeri, banki, blankalogn, dankast, franki, kankvís, planki, skankar, tankur, vankaður

eng brengl, drengur, engifer, englar, gengur, hengsli, kengur, ílengja, lengi, rengla, slengja, sprengja, tengdur, þrengsli

enk krenkja, skenkja, skenkur, þenking

ing Alþingi, aumingi, bingó, bringa, dordingull, fingur, glingur, hringur, -ing (til dæmis æfing), Ingólfur, kringing, ringlaður, stingur, svings

yng dyngja, lyng, syngja, þyngd, ynging

ynng kynngi

ink finka, klink, linkur, linkulegur, minkur, pinkill, pinkulítill, sink, tinktúra, vinka

innk minnka

ynk dynkur

ynnk þynnka

ung lunga, klungur, ungur, þungur

unk aðjunkt, bunki, lunkinn, sunka

öng göng, göngur, löng, spöng, þröngur

önk fönk, hönk, pjönkur, pönkari, tönkum (af tankur), þönkum (vera í þungum þönkum, af þanki)

 

Skrifa skal hins vegar breiðan sérhljóða á undan ng og nk ef uppruni styður það.

brúnka (af brúnn), jánka (af ), kveinka (af kvein), sínkur (af sín), Sveinki (af Sveinn), Svínka (af svín)

 

rángirni (rán|girni), túngarður (tún|garður), vinkona (vinur|kona)

 

Athugið að ritað er héngum, -uð, -u (þátíð fleirtölu af sögninni hanga).

 

 

4.3 o, ó og æ á undan ng og nk

Aðrir stafir á undan ng og nk eru alltaf ritaðir í samræmi við framburð.

 

ong bongótromma, gong, Hong Kong, kongóskur, kvongast, Mongólía, sarong

onk bronkítis, konkretljóð, tonkabaun

óng kónguló, kóngur

ónk tjónkun, þjónka

æng Klængur, sæng, vængja

ænk frænka, grænka, vænkast

 

Þetta gildir einnig í samsettum orðum:

bóngóður (bón + góður), tónkvísl (tón + kvísl), grængresi (græn + gresi), grænkál (græn + kál)

 

5. Sérhljóðar á undan gi og gj

 

 

5.1

Ólíkum sérhljóðum er haldið aðgreindum í rithætti á undan gi og gj þótt munur þeirra heyrist aðeins í máli lítils hluta landsmanna.

Ritháttur

Framburður

Dæmi

a eða æ

æ/aj

agi – ægir

e eða ei

ei/ej

vegi (af vegur) – leigja

i eða í

í/ij

stigi – vígi

y eða ý

í /ij

lygi – drýgja

ö eða au

au/öj

lögin (af lög) – laugin (af laug)

o

oj

bogi

u

uj

hugi

 

Oftast má finna upprunalegt sérhljóð með því að finna stofn orðsins, með því að skoða aðrar beygingarmyndir þess eða leita skyldra orða þar sem sérhljóðið er ekki á undan gi eða gj. Þar heyrist hvort rita á grannan eða breiðan sérhljóða.

Þegar borið er fram skýrt ó eða ú á undan gi eða gj er ritað svo, til dæmis krógi, nógir (af nógur), múgi, smjúgi (af smjúga).

Athugið að þegar ritað er gi og gj heyrist g-hljóðið ekki, heldur j. Það þarf því að leita þess í öðrum myndum, sjá 8.

 

 

5.2 Fallorð

Finna þarf beygingarmynd eða skylt orð þar sem sérhljóðið er ekki á undan gi eða gj.

Grannur sérhljóði: agi (sbr. aga), hagi (sbr. haga), hagir (sbr. hagur), lagi (sbr. lag), laginn (sbr. lagnir, laga), magi (sbr. maga), ragir (sbr. ragur), degi (sbr. dag), duglegi (sbr. duglegur), fallegir (sbr. fallegur), feginn (sbr. fegnir, fagna), legi (sbr. lögur), leiðinlegir (sbr. leiðinlegur), tregir (sbr. tregur), þegi (sbr. þega, til dæmis blóðþega), landsiginu (sbr. landsig), stigi (sbr. stiga), boginn (sbr. bognir), logi (sbr. loga), togið (sbr. tog), vogi (sbr. vog, vogur), áhugi (sbr. áhuga), duginn (sbr. dug (af dugur)), flugi (sbr. flug), kunnugir (sbr. kunnugur), tuginn (sbr. tugur), flygildi (sbr. flug, flygi (af fljúga)), lygi (sbr. lygar), lyginn (sbr. lygnir, lygar), drögin (sbr. drög), fjörugir (sbr. fjörugur), lögin (sbr. lög), sögin (sbr. sög)

 

Breiður sérhljóði: stíginn (sbr. stígur), bljúgir (sbr. af bljúgar), hægir (sbr. hægur), sæginn (sbr. sægur), drauginn (sbr. draugur), laugin (sbr. laug), deigið (sbr. deig), leigjandi (sbr. leiga), seigur (sbr. seigur), teigirnir (sbr. teigur), veiginn (sbr. veigur), teyginn (sbr. teygnir), teygja (sbr. taug)

 

Ýmist er ritað tagi eða tæi í af (ýmsu/sama/þessu) tagi/tæi.

Athugið að stundum gefa aðrar beygingarmyndir eða skyld orð ekki nægar eða réttar vísbendingar. Í eftirfarandi orðum er til dæmis ritaður grannur sérhljóði í öllum beygingarmyndum: laginn, spegill, snigill, tygja, aktygi, Reginn, Huginn.

 

 

5.3 Veikar sagnir og núþálegar sagnir

Finna þarf nafnhátt eða aðra orðmynd þar sem sérhljóðið er ekki á undan gi eða gj.

 

Grannur sérhljóði: lagið (sbr. laga), sagið (sbr. saga), segi (sbr. segði, sagt), þegið (sbr. þagði, þegði), sligið (sbr. sliga), sogi (sbr. soga), togið (sbr. toga), athugi (sbr. athuga), dugir (sbr. duga), ryksugið (sbr. ryksuga)

 

Breiður sérhljóði: vígja (sbr. vígði), lógir (sbr. lóga), bægja (sbr. bægði), flægi (sbr. flá, (hann) flær), hlægja (sbr. hlægði, athugið hlæja er önnur sögn), hægi (sbr. hægja), lægir (sbr. lægja), ægja, ægi (sbr. ægði), eigið (sbr. eiga), eygja (sbr. eygði)

 

 

5.4 Sterkar sagnir

Af 1. kennimynd sterkra sagna sést hvort rita á grannan eða breiðan sérhljóða á undan gi í nútíðarmyndum þeirra, en af 3. kennimynd má leiða rithátt sérhljóða í viðtengingarhætti þátíðar og lýsingarhætti þátíðar.

Kennimyndir sterkra sagna má finna með því að setja sögnina í samhengi:

Sterkar sagnir: bíta – ég beit – við bitum – ég hef bitið

1. kenni-

mynd

3. kenni-

mynd

nútíðar-

myndir

viðtengingarháttur þátíðar

lýsingarháttur þátíðar

hníga

hnigum

hnígið, hnígi

hnigi, hnigjum

hniginn

míga

migum

mígið, mígi

migi, migjuð

miginn

síga

sigum

sígið, sígi

sigi, sigjum

siginn

stíga

stigum

stígið, stígi

stigi, stigjum

stiginn

fljúga

flugum

fljúgið, fljúgi

flygi, flygjum

floginn

ljúga

lugum

ljúgið, ljúgi

lygi, lygjuð

loginn

sjúga

sugum

sjúgið, sjúgi

sygi, sygjuð

soginn

smjúga

smugum

smjúgið, smjúgi

smygi, smygjum

smoginn

 

Í nokkrum sögnum gefa kennimyndirnar ekki skýra leiðsögn um þátíðarmyndir. Þær þarf að læra sérstaklega:

1. kenni-

mynd

3. kenni-

mynd

nútíðar-

myndir

viðtengingarháttur þátíðar

lýsingarháttur þátíðar

draga

drógum

dragið, dragi

drægi

dreginn

vega

vógum

vegið, vegi

vægi

veginn

liggja

lágum

liggið, liggi

lægi

leginn

þiggja

þágum

þiggið, þiggi

þægi

þeginn

slá

slógum

sláið, slái

slægi

sleginn

hlæja

hlógum

hlæið, hlæi

hlægi

hleginn

 

6. y, ý, ey

 

 

6.1

Í eldri íslensku var í framburði gerður greinarmunur á i, í, ei og y, ý, ey. Þessi munur er nú horfinn úr framburði en er enn haldið í stafsetningu. Við stafsetningu þarf því að hyggja að uppruna orða og skyldleika við önnur orð.

 

 

6.2 Aðalregla

Oft má hafa stuðning af skyldum orðum og orðmyndum og þá er aðalreglan þessi:

y er ritað þar sem o, u, ju er að finna í skyldum orðum og orðmyndum

ý er ritað þar sem ú, jú, jó er að finna í skyldum orðum og orðmyndum

ey er ritað þar sem au er að finna í skyldum orðum og orðmyndum

 

 

6.2.1 y er ritað þar sem o, u, ju er að finna í skyldum orðum og orðmyndum, eins og hér er sýnt með nokkrum dæmum:

y

o

kyssa, kyssilegur

koss

hryssa

hross

syfja, syfjaður, syfjulegur

sofa

synir

sonur

fyl, fylfull

folald

fyrna, fyrnd, fyrndur

forn

hyrna, hyrning

horn

lygn, lygna

logn

tyrfa

torf

þyrping, þyrpast

þorp

 

y

u

fyllri, fyllstur, fylla, magafylli

fullur

grynnri, grynnstur, grynni, ógrynni

grunnur

þyngri, þyngstur, þyngja, þyngsli

þungur

brynna, brynning

brunnur

dylja

dulur

gylling, gylla

gull

lygi, lygari

lugu (af ljúga)

ryk

ruku (af rjúka)

þylja

þula, þulur

þytur

þutu (af þjóta)

 

y

ju

byggi

bjuggu

hyggi

hjuggu

 

 

6.2.2 ý er ritað þar sem ú, jú, jó er að finna í skyldum orðum og orðmyndum, eins og hér er sýnt með nokkrum dæmum:

ý

ú

hýsa, hýsi, hýsing

hús

rýma, rými, rýming

rúm

fýla, fýldur

fúll

hýða, hýði, hýðing

húð

rýna, rýni, rýning

rún

býli, býfluga

sýra

súr

sýta

sút

 

ý

dýpi

djúpur

fýkur

fjúka

mýkt, mýking

mjúkur

rýkur

rjúka

sýki, sýkill

sjúkur

 

ý

sýna, sýni, sýning

sjón

lýsa, lýsi, lýsing

ljós

frýs

frjósa

kýs

kjósa

þýfi

þjófur

þýtur

þjóta

 

 

6.2.3 ey er ritað þar sem au er að finna í skyldum orðum og orðmyndum, eins og hér er sýnt með nokkrum dæmum:

ey

au

dreyma, dreyminn

draumur

reykur, reykja, reyking

rauk (af rjúka)

leysa, leysing

laus

deyfa, deyfð

daufur

eygja

auga

deyða

dauður

feykja

fauk (af fjúka)

keypti

kaupa, kaup

teygja

taug

þeyta

þaut (af þjóta)

 

 

6.3

Athugið sérstaklega viðtengingarhátt þátíðar sterkra sagna sem dreginn er af 3. kennimynd (þátíð fleirtölu). Ef 3. kennimynd hefur rótarsérhljóðið u fær viðtengingarháttur þátíðar y, eins og hér er sýnt með nokkrum dæmum.

1. KENNIMYND nafnháttur

2. KENNIMYND

þátíð eintölu

3. KENNIMYND

þátíð fleirtölu

4. KENNIMYND lýsingarháttur þátíðar

brjóta

braut

brutum

brotið

 

 

(þótt ég) brjóti

 

(þótt ég) bryti

 

 

 

 

 

1. KENNIMYND nafnháttur

2. KENNIMYND

þátíð eintölu

3. KENNIMYND

þátíð fleirtölu

4. KENNIMYND lýsingarháttur þátíðar

binda

batt

bundum

bundið

 

 

(þótt ég) bindi

 

(þótt ég) byndi

 

 

 

 

 

1. KENNIMYND nafnháttur

2. KENNIMYND

þátíð eintölu

3. KENNIMYND

þátíð fleirtölu

4. KENNIMYND lýsingarháttur þátíðar

kjósa

kaus

kusum

kosið

 

 

(þótt ég) kjósi

 

(þótt ég) kysi

 

 

 

 

 

1. KENNIMYND nafnháttur

2. KENNIMYND

þátíð eintölu

3. KENNIMYND

þátíð fleirtölu

4. KENNIMYND lýsingarháttur þátíðar

finna

fann

fundum

fundið

 

 

(þótt ég) finni

 

(þótt ég) fyndi

 

 

 

6.4 Önnur orð

Oft getur þó reynst örðugt að finna skyld orð eða orðmyndir sem skorið geti úr um hvort rita skuli i eða y, í eða ý, ei eða ey og þá er nauðsynlegt að leita til orðabóka.

 

 

6.5 Nokkur samhljóða orð

Sérstaka gát þarf að hafa þar sem til eru tvö samhljóða orð með ólíka merkingu og ólíkan rithátt, eins og sýnt er með nokkrum dæmum hér að neðan.

híði ‘bæli’

hýði, bananahýði (sbr. húð)

kirtill (líffæri), skjaldkirtill

kyrtill (flík), fermingarkyrtill

leiti ‘hæð, hóll’, á næsta leiti

leyti, að ýmsu leyti, fyrir mitt leyti

skin, sólskin, skin og skúrir (sbr. skína)

skyn ‘vit; tilgangur’, gefa eitthvað í skyn, skyni skroppinn

tína ‘safna’, tína ber, fólk fór að tínast burtu

týna ‘glata, missa’, týna einhverju niður, týna vitinu (sbr. tjón)

eiði ‘grandi’

eyði (sbr. auður), leggjast í eyði

 

7. f eða v

 

 

7.1 Aðalregla

Skýr munur er oftast á framburði f og v í upphafi orða og upphafi síðari liðar í samsettum orðum. Inni í orði fellur framburður þeirra hins vegar oftast saman. Í sumum aðkomuorðum og nöfnum heyrist þó munur á framburði þessara hljóða inni í orði og er þá framburði fylgt um ritun.

Í upphafi orðs eða upphafi síðari liðar í samsetningu > ritað er eftir framburði (sjá 7.2)

Ef f eða v inni í orði heyrist eingöngu í sumum beygingarmyndum > ritað er v (sjá 7.3.1)

Ef vafahljóðið er í viðskeyti > ritað er v (sjá 7.3.2)

Ef f eða v er inni í orði, tilheyrir rót og helst í allri beygingu > ritað er f (sjá 7.3.3)

f eða v í aðkomuorðum > yfirleitt er fylgt framburði um ritun (sjá 7.3.4)

Ef vafahljóðið er á undan g eða k > ritað er eftir uppruna (sjá 7.3.5)

 

 

7.2 f eða v í upphafi orðs eða upphafi síðari liðar í samsetningu: ritun fer eftir framburði

Ritað er f eða v eftir framburði í upphafi orðs eða upphafi síðari liðar í samsetningu.

fara – vara

fer – ver

ferð – verð

fíl – víl

fæla – væla

 

ófæra – óværa

tilboðsferð – tilboðsverð

 

 

7.3 f eða v inni í orði

Inni í orði fellur framburður f og v yfirleitt saman og er þá ekki hægt að hafa stoð af framburði við ritun (sjá þó 7.3.4). Eftirfarandi reglur eru um ritun slíkra vafahljóða.

 

 

7.3.1 Ef v-hljóð heyrist eingöngu í sumum beygingarmyndum skal rita v

Ef v-hljóð heyrist eingöngu í sumum beygingarmyndum skal rita það með v.

mávi, mávar (af már), sjávar (af sjár), snævi, snævar (af snær), stöðvar, stöðvum, stöðva (af stöð), sævi, sævar (af sær), sölvum, sölva (af söl), söngvar, söngvum, söngva (af söngur), örvar, örvum, örva (af ör)

 

 

7.3.2 Ef v-hljóð heyrist í viðskeyti skal rita v

Í viðskeytum orða skal rita v. Dæmi um orð með viðskeyti eru höggva (sbr. högg) og frævill (sbr. fræ).

atgervi, Böðvar, bölv, bölva, fjörvi, frævill, frævun, fölskvi, glöggva, gervi, gerviefni, hrökkva, hvaðanæva, höggva, klökkvi, mjölvi, myrkvi, myrkvun, mölva, möskvi, njörva, Njörvi, nýsnævi, nökkvi, ofurölvi, rökkva, Röskva, skrökva, slæva, slökkvari, slöngva, stöðvun, stökkva, Tryggvi, tvisvar, tölva, uppgötvun, vöðvi, vökvi, völva, Yngvi, þrisvar, þröngva, ölvaður, örva

 

 

7.3.3 Ef v-hljóð tilheyrir rót skal rita f

Skrifa skal f ef vafahljóð inni í orði tilheyrir rót og helst í öllum myndum orðsins.

 

andæfa, arfi, auðæfi, álfur, efstur, erfiður, gæfa, hafa, hrjúfur, hverfa, kálfur, leyfi, lófi, morfín, skræfa, öræfi

 

Athugið að ritað er æva-, ævagamall, ævi, ævinlega, ævintýri.

 

Hliðarmynd við már er máfur (máf, máfi, máfs).

 

 

7.3.4 Í aðkomuorðum fer ritun f og v eftir framburði

Í aðkomuorðum er stundum munur á framburði f(f) og v inni í orði á milli sérhljóða eða á eftir samhljóði. Yfirleitt er fylgt framburði við ritun: Þegar f er borið fram skal rita f en annars v.

Afríka, efidrín, endorfín, grafík, katastrófa, safír, slaufa (einnig slauffa), sófi (einnig sóffi), sýfilis

 

buff, diffra, gaffall, gíraffi, graffari, gúffa, kaffi, koffort (einnig kofort), múffa, offra, riffill, saffran, siffon, skúffa, Soffía, töffari

 

akvamarín, avókadó, bavíani, bevís, bolsévíki, bossanóva, bravó, dívan, Dravídi, Eva, evra, Evrópa, farvi, gvava, Júgóslavía, kavaler, kíví, levíti, Malaví, Moldavía, ólíva (einnig ólífa), prívat, próvólóneostur, revía, savannabelti, salvi, skavanki, Slavi, Taívan

 

Ýmsar undantekningar eru þó frá því að framburði sé fylgt um ritun aðkomuorða, til dæmis trafali, moldóvskur, nevtróna.

 

 

7.3.5 Ef v-hljóð fer á undan g skal fara eftir uppruna um ritun þess

Ef v-hljóð fer á undan g inni í orði er ritað f ef það er í stofninum sem orðið er leitt af:

 

göfga, göfgi (af göfugur), höfgi (af höfugur), lífga, lífgun (af líf), laufgast (af lauf), þýfga (af þjófur, sbr. þýfi)

 

Athugið að ritað er v í orðunum frjóvga, frjóvgun (af frjór) og sljóvga (af sljór) af því að v-hljóðið þar tilheyrði upprunalega viðskeyti.

 

 

7.4 f eða v í nöfnum

Valfrjálst er hvort ritað er v eða f í eftirfarandi nöfnum:

Elva _ _ Elfa

Elvar _ _ Elfar

Gústav _ _ Gústaf

Jörvi _ _ Jörfi

Svava _ _ Svafa

Svavar _ _ Svafar

 

Nauðsynlegt er að gæta að þeim rithætti sem nafnberar viðhafa sjálfir.

 

 

7.5 flblfflvl

Orð sem borin eru fram með bl eru vanalega rituð með fl.

afl, dauðyfli, dufl, Dyflinn, dýflissa, efla, fafla, fíflast, kartafla, kefla, tafl, truflun, vafla

 

Nokkur orð hafa ritháttinn bl og eru þau annaðhvort aðkomuorð, til dæmis rúbla, eða hljóðlíkingar, til dæmis babl.

babl, babla, Biblía, dobl, dobla, mubla, obláta, rúbla

 

Flest orð sem borin eru fram með fl inni í orði eru rituð með ffl.

karaffla (einnig karafla), múfflonfé, riffla, rifflaður, rafflesía, taffla, triffli, vaffla, vöfflujárn

 

Athugið að ritað er teflon.

 

Orðið rövl og skyld orð (rövla, rövlari) er ritað þannig.

 

 

7.6 fn/m

Orð sem borin eru fram með bn eru rituð með fn. Undantekning er orðið þybbni og nokkrar beygingarmyndir lo. þybbinn.

áhöfn, efni, hrafn, höfn, jafn, nefna, ofn, rifna, safna, sofna, stofnun, svefn, tyrfni

 

Í þátíð og lýsingarhætti þátíðar af sögnum með fn í nafnhætti skal rita fn þótt það sé borið fram sem m.

efndi, efnt (af efna)

hefndi, hefnt (af hefna)

nefndi, nefnt (af nefna)

 

Sama máli gegnir um nafnorð leidd með tannhljóðsviðskeyti af þessum sögnum, svo og hvorugkynið af lýsingarorðinu jafn.

efndir, hefnd, nefnd, jafnt

 

8. g

 

 

8.1 Aðalregla

Bókstafurinn g táknar ólík hljóð eins og heyrist til dæmis með samanburði orðanna gala og laga. Yfirlit yfir helstu tilbrigði:

grunur og gefa: Hér er lokhljóð, sem myndast þannig að tungan leggst alveg upp að gómnum örskamma stund og lokar þannig fyrir allt loftstreymi.

saga og sagt: Hér er önghljóðs-g, sem myndast þannig að loftið smýgur út gegnum öng (þrengsli) og nokkurs konar hvæs heyrist.

skóg og birgðir: Hér heyrist oft ekkert g-hljóð, eða mjög dauft.

segja, laugin og skógi: Hér heyrist j-hljóð.

Ekki heyrist alltaf munur á g og gg í framburði, til dæmis á undan öðrum samhljóða í sagt og byggt.

Í framburði geta g og l eða n í hljóðasamböndunum gl og gn víxlast og g orðið mjög ógreinilegt, til dæmis í rigndi og sigldi.

 

Reglur um ritun g eru nokkuð mismunandi eftir því hvort í hlut eiga nafnorð og lýsingarorð, veikar sagnir eða sterkar sagnir. Algengast er að rita g í öllum myndum orðs ef það heyrist í einhverri beygingarmynd þess, en oft þarf að leita skyldra orða. Í allmörgum sögnum er þó g í sumum beygingarmyndum en ekki öðrum. Gæta þarf sérstaklega að stafavíxlum og hljóðaumhverfi þar sem g er sérlega ógreinilegt.

 

 

8.2 g heyrist oft illa eða ekki á eftir á, ó og ú, einnig á undan i og j

Á eftir á, ó og ú og á undan i og j þarf oft að leita að öðrum beygingarmyndum eða skyldum orðum til að finna hvort rita á g. Ef það dugir ekki þarf að leita til orðabóka.

Ef uppflettimynd nafnorða og lýsingarorða í orðabók hefur g er það ritað í öllum beygingarmyndum, til dæmis bljúgir af bljúgur og hrúgur af hrúga. Í flestum sögnum er ritað g í öllum myndum ef það heyrist í einhverri beygingarmynd eða finnst í skyldu orði. Athuga þarf sérstaklega þátíðarmyndir sagnanna þiggja (sjá 8.5.2), flá, slá og hlæja (sjá 8.6.4) og draga, liggja og vega (sjá 8.6.3).

 

 

8.2.1 g eða ekki á eftir á, ó og ú

Á eftir á, ó og ú heyrist g varla eða ekki. Það er til að mynda ekki framburðarmunur á orðunum lóga (‘aflífa’) og lóa (fugl). Athuga þarf sérstaklega að f getur líka verið ógreinilegt á eftir þessum hljóðum þannig að lófa (af lófi) hljómar líka eins og þessi orð. Leita þarf annarra beygingarmynda eða skyldra orða og oft þarf að styðjast við orðabók:

bljúgur, bjúga, fágaður, hógvær, hrúga, krógi, kúga, lóga, ljúga, lúga, nógur, plága, skógur, slóg, þágufall

 

 

8.2.2 g eða ekki á undan i og j

Á undan i og j heyrist ekki hvort g er í stofni. Ekki er framburðarmunur á orðunum æi (upphrópun) og ægi (þolfall/þágufall af ægir). Leita þarf annarra beygingarmynda eða skyldra orða:

baugi (sbr. baugur), lygi (sbr. lygar, lygasaga), leigjandi (sbr. leiga)

 

Ef skyld orð finnast ekki þarf að leita í orðabók, sbr. til dæmis ægir.

 

 

8.3 Stafavíxl verða í hljóðasamböndunum gl og gn

Víxl gl/lg og gn/ng, með veikum framburði g eða brottfalli, verða einkum í þátíð veikra sagna, sbr. sigldi, rigndi (sbr. sigla, rigna). Ritháttur er þá eins og í nafnhættinum. Slík víxl koma einnig fyrir í fleiri orðum, til dæmis gegndarlaus (sbr. gegna). Sjá um stafavíxl í 20.

 

 

8.4 Nafnorð og lýsingarorð: Ritað er g ef það heyrist í einhverri beygingarmynd orðs eða skyldum orðum

8.4.1 Ef g heyrist í einhverri beygingarmynd orðs er það ritað í öllum beygingarmyndum með og án greinis:

 

 

NAFNORÐ

 

 

 

ET.

NF. (hér er)

múgur

lygi

laug

laugin

 

ÞF. (um)

múg

lygi

laug

laugina

 

ÞGF. (frá)

múgi

lygi

laug

lauginni

 

EF. (til)

múgs

lygi

laugar

laugarinnar

FT.

NF. (hér eru)

múgar

lygar

laugar

laugarnar

 

ÞF. (um)

múga

lygar

laugar

laugarnar

 

ÞGF. (frá)

múgum

lygum

laugum

laugunum

 

EF. (til)

múga

lyga

lauga

lauganna

 

 

 

 

LÝSINGARORÐ

 

 

ET.

NF. (hér er)

lágur

nógur

þægur

 

ÞF. (um)

lágan

nógan

þægan

 

ÞGF. (frá)

lágum

nógum

þægum

 

EF. (til)

lágs

nógs

þægs

FT.

NF. (hér eru)

lágir

nógir

þægir

 

ÞF. (um)

lága

nóga

þæga

 

ÞGF. (frá)

lágum

nógum

þægum

 

EF. (til)

lágra

nógra

þægra

 

 

Fleiri dæmi um orð þar sem g er ritað í öllum beygingarmyndum:

 

NAFNORÐ: dagur, deig, gagn, hagur, leg, logi, lögur, plógur, rúgur, sægur, tregi, víg

LÝSINGARORÐ: bljúgur, fagur, magur, nægur, ragur, slægur, viljugur

 

 

8.4.2 Ritað er g ef það heyrist í skyldu orði:

bágindi (sbr. bágur, bágt), birgðir/birgða (sbr. birgur, birgja), einvígi (sbr. víg), fiskgengd (sbr. ganga), gegndarlaus (sbr. gegna), leigjandi (sbr. leiga), þægindi (sbr. þægur)

 

 

8.5 Veikar sagnir: Ef g heyrist í einhverri kennimynd er það ritað í öllum beygingarmyndum, eins þótt hljóðavíxl eða brottfall verði í framburði

Veikar sagnir enda á -aði, -ði, -di eða -ti í þátíð 1. persónu eintölu:

ég sagaði, ég sagði, ég samdi, ég synti.

 

Kennimyndir veikra sagna eru þrjár og þær má finna með því að setja sögnina í samhengi:

sagaég sagaði (í gær) – ég hef sagað

 

 

8.5.1 Ef g heyrist í einhverri kennimynd er það ritað í öllum beygingarmyndum:

NAFNHÁTTUR

ÞÁTÍÐ

LÝSINGARHÁTTUR ÞÁTÍÐAR

EINNIG

duga

dugði

dugað

dygði, dygðir, dygðuð o.s.frv.

leigja

leigði

leigt

leigjum, leigi, leigið o.s.frv.

segja

sagði

sagt

segjum, segi, segið o.s.frv.

þegja

þagði

þagað

þegjum, þegi, þegið o.s.frv.

sveigja

sveigði

sveigt

sveigjum, sveigi, sveigið o.s.frv.

rægja

rægði

rægt

rægjum, rægi, rægið o.s.frv.

 

 

8.5.2 Í þátíð heyrast tvö g ekki alltaf, ritháttur er oftast eins og í nafnhættinum:

NAFNHÁTTUR

ÞÁTÍÐ

LÝSINGARHÁTTUR ÞÁTÍÐAR

byggja

byggði

byggt

hugga

huggaði

huggað

skyggna

skyggndi

skyggnt

tryggja

tryggði

tryggt

tyggja

tuggði

tuggið

yggla

yggldi

ygglt

 

Undantekningar frá þessu eru sagnirnar hyggja og leggja, sem ritaðar eru með g í þátíð og þiggja sem beygist óreglulega:

FRAMSÖGUHÁTTUR

NÚTÍÐ

ÞÁTÍÐ

NÚTÍÐ

ÞÁTÍÐ

NÚTÍÐ

ÞÁTÍÐ

ET.

1. (ég)

hygg

hugði

legg

lagði

þigg

þáði

 

2. (þú)

hyggur

hugðir

leggur

lagðir

þiggur

þáðir

 

3. (hann)

hyggur

hugði

leggur

lagði

þiggur

þáði

FT.

1. (við)

hyggjum

hugðum

leggjum

lögðum

þiggjum

þáðum

 

2. (þið)

hyggið

hugðuð

leggið

lögðuð

þiggið

þáðuð

 

3. (þeir)

hyggja

hugðu

leggja

lögðu

þiggja

þáðu

 

VIÐTENGINGARHÁTTUR

NÚTÍÐ

ÞÁTÍÐ

NÚTÍÐ

ÞÁTÍÐ

NÚTÍÐ

ÞÁTÍÐ

ET.

1. (þótt ég)

hyggi

hygði

leggi

legði

þiggi

þægi

 

2. (þótt þú)

hyggir

hygðir

leggir

legðir

þiggir

þægir

 

3. (þótt hann)

hyggi

hygði

leggi

legði

þiggi

þægi

FT.

1. (þótt við)

hyggjum

hygðum

leggjum

legðum

þiggjum

þægjum

 

2. (þótt þið)

hyggið

hygðuð

leggið

legðuð

þiggið

þægjuð

 

3. (þótt þeir)

hyggi

hygðu

leggi

legðu

þiggi

þægju

 

8.5.3 Í þátíð geta gl/lg og gn/ng víxlast í framburði eða g-hljóðið horfið, ritháttur er þá eins og í nafnhættinum. Sjá 20.

 

 

8.6 Sterkar sagnir: Yfirleitt heyrist í framburði hvort rita á g en frá því eru nokkrar undantekningar

Sterkar sagnir eru endingarlausar í þátíð 1. og 3. persónu eintölu en enda á -st í þátíð 2. persónu eintölu: ég beit (1. persóna), þú beist (2. persóna), hann/hún/það beit (3. persóna).

Kennimyndir sterkra sagna eru fjórar sem finna má með því að setja sögnina í samhengi:

bítaég beitvið bitumég hef bitið

 

 

8.6.1 Yfirleitt heyrist í framburði nafnháttar hvort rita á g:

1. KENNIMYND

2. KENNIMYND

3. KENNIMYND

4. KENNIMYND

hníga

hneig

hnigum

hnigið

síga

seig

sigum

sigið

stíga

steig

stigum

stigið

syngja

söng

sungum

sungið

 

Athugið að auk þátíðarmyndanna hneig og steig eru einnig til myndirnar hné og sté.

 

 

8.6.2 Í fljúga, ljúga, sjúga og smjúga er ritað g í öllum myndum þó að það sé ógreinilegt í nafnhætti og viðtengingarhætti:

1. KENNIMYND

2. KENNIMYND

3. KENNIMYND

4. KENNIMYND

EINNIG

fljúga

flaug

flugum

flogið

flygi, flygjum o.s.frv.

ljúga

laug

lugum

logið

lygi, lygjum o.s.frv.

sjúga

saug

sugum

sogið

sygi, sygjum o.s.frv.

smjúga

smaug

smugum

smogið

smygi, smygjum o.s.frv.

 

 

8.6.3 Í draga, liggja og vega er ekki ritað g í 2. kennimynd og öðrum myndum þátíðar eintölu í framsöguhætti.

1. KENNIMYND

2. KENNIMYND

3. KENNIMYND

4. KENNIMYND

draga

dró

drógum

dregið

liggja

lágum

legið

vega

vógum

vegið

 

Athugið þó að g er ritað í þátíð fleirtölu í framsöguhætti og í öllum myndum viðtengingarháttar.

 

FRAMSÖGUHÁTTUR

NÚTÍÐ

ÞÁTÍÐ

NÚTÍÐ

ÞÁTÍÐ

NÚTÍÐ

ÞÁTÍÐ

ET.

1. (ég)

dreg

dró

ligg

veg

 

2. (þú)

dregur

dróst

liggur

lást

vegur

vóst

 

3. (hann)

dregur

dró

liggur

vegur

FT.

1. (við)

drögum

drógum

liggjum

lágum

vegum

vógum

 

2. (þið)

dragið

dróguð

liggið

láguð

vegið

vóguð

 

3. (þeir)

draga

drógu

liggja

lágu

vega

vógu

 

VIÐTENGINGARHÁTTUR

NÚTÍÐ

ÞÁTÍÐ

NÚTÍÐ

ÞÁTÍÐ

NÚTÍÐ

ÞÁTÍÐ

ET.

1. (þótt ég)

dragi

drægi

liggi

lægi

vegi

vægi

 

2. (þótt þú)

dragir

drægir

liggir

lægir

vegir

vægir

 

3. (þótt hann)

dragi

drægi

liggi

lægi

vegi

vægi

FT.

1. (þótt við)

drögum

drægjum

liggjum

lægjum

vegum

vægjum

 

2. (þótt þið)

dragið

drægjuð

liggið

lægjuð

vegið

vægjuð

 

3. (þótt þeir)

dragi

drægju

liggi

lægju

vegi

vægju

 

 

8.6.4 Í flá, slá og hlæja er ekki ritað g í 1. og 2. kennimynd:

1. KENNIMYND

2. KENNIMYND

3. KENNIMYND

4. KENNIMYND

flá

fló

flógum

flegið

slá

sló

slógum

slegið

hlæja

hló

hlógum

hlegið

 

Einnig er ritað g í öllum myndum viðtengingarháttar:

 

FRAMSÖGUHÁTTUR

NÚTÍÐ

ÞÁTÍÐ

NÚTÍÐ

ÞÁTÍÐ

NÚTÍÐ

ÞÁTÍÐ

ET.

1. (ég)

flæ

fló

slæ

sló

hlæ

hló

 

2. (þú)

flærð

flóst

slærð

slóst

hlærð

hlóst

 

3. (hann)

flær

fló

slær

sló

hlær

hló

FT.

1. (við)

fláum

flógum

slægjum

slógum

hlæjum

hlógum

 

2. (þið)

fláið

flóguð

slægið

slóguð

hlæið

hlóguð

 

3. (þeir)

flá

flógu

slægja

slógu

hlæja

hlógu

 

 

VIÐTENGINGARHÁTTUR

NÚTÍÐ

ÞÁTÍÐ

NÚTÍÐ

ÞÁTÍÐ

NÚTÍÐ

ÞÁTÍÐ

ET.

1. (þótt ég)

flái

flægi

slái

slægi

hlæi

hlægi

 

2. (þótt þú)

fláir

flægir

sláir

slægir

hlæir

hlægir

 

3. (þótt hann)

flái

flægi

slái

slægi

hlæi

hlægi

FT.

1. (þótt við)

fláum

flægjum

sláum

slægjum

hlæjum

hlægjum

 

2. (þótt þið)

fláið

flægjuð

sláið

slægjuð

hlæið

hlægjuð

 

3. (þótt þeir)

flái

flægju

slái

slægju

hlæi

hlægju

 

 

8.6.5 Sagnirnar deyja, hlæja og hlægja eru vandritaðar

Sögnin deyja er g-laus í öllum myndum: deyja – dó – dóum – dáið.

Sagnirnar hlæja og hlægja hafa ólíka merkingu og beygingu. Hlæja beygist sterkt (hlæjahló) og merkir að ‘gefa frá sér hláturhljóð’ en hlægja beygist veikt og merkir að ‘valda einhverjum hlátri’ „þetta hlægir mig“. Sjá beygingu hlæja í 8.6.4.

 

9. hv og kv

 

 

9.1 Í fornu máli var gerður greinarmunur í framburði á hv og kv í upphafi orða. Þessi greinarmunur er nú horfinn úr máli meirihluta landsmanna og orð sem áður höfðu hv eru nú borin fram með kv. Þessi greinarmunur er þó enn gerður í stafsetningu. Oft getur reynst nauðsynlegt að leita stuðnings í orðabók um hvort rita skuli hv eða kv.

 

 

9.2 Fornöfn og spurnarorð eru ætíð rituð með hv:

hvað, hvaða, hvaðan, hvar, hvenær, hver, hvernig, hversu, hví, hvílíkur, hvor, hvort

 

 

9.3 Gætið sérstaklega að þessum orðapörum:

hvalir (dýrategund) _ _ kvalir (þrautir)

hvelja (húð) _ _ kvelja (pína)

hver (uppspretta) _ _ kver (lítil bók)

hviða (roka) _ _ kviða (kvæði)

hvika (hörfa, hopa) _ _ kvika (so. hreyfast, no. hold)

hvísl (hljóðskraf) _ _ kvísl (grein)

 

10. j

 

 

10.1 Aðalregla: Ekki er ritað j ef j-hljóð heyrist ekki í framburði

Í íslenskri stafsetningu eru stundum skrifuð hljóð sem heyrast ekki í framburði (til dæmis g í margt). Það gildir ekki um j. Bókstafurinn j er aldrei ritaður nema j-hljóð heyrist í framburði.

 

 

10.2 Aldrei er ritað j á eftir í og ei

Bókstafurinn j er aldrei ritaður á eftir í og ei.

Svíar, Svíum, olía, olíu, sveia, bleia (bleyja)

 

 

10.3 Ritun j á eftir k og g: Sérhljóðið á eftir ræður

10.3.1 Ritað er j ef á eftir fer a, á, ó, u, ú eða ö ef j heyrist í framburði:

kjarr, gjall, kjáni, gjár, kjósa, gjósa, kjuði, kjúka, kjöt, gjöf

 

 

10.3.2 Ekki er ritað j ef á eftir fer e, ei, ey, i, í, y, ý eða æ (þótt j heyrist í framburði):

kerti, geta, fangelsi, keila, geispa, keyra, geyma, reykelsi, kista, gista, kíló, Gísli, kynning, gylling, kýs, gýs, kæfa, gæfa

hangi (af hanga), hringir (af hringja), spryngi (af springa), syngið (af syngja)

 

 

10.3.3 Ekki er ritað j ef á eftir fer e nema í fleirtölu orða sem enda á -jandi og í fleirtölu orðsins fjandi (sbr. 3.2.2):

fylgjandi – fylgjendur, fylgjendum, fylgjenda

leigjandi – leigjendur, leigjendum, leigjenda

syrgjandi – syrgjendur, syrgjendum, syrgjenda

sækjandi – sækjendur, sækjendum, sækjenda

þiggjandi – þiggjendur, þiggjendum, þiggjenda

fjandi – fjendur, fjendum, fjenda

 

Athugið að ekki er ritað é á eftir k og g: ker, geta. Sjá um é í 3.

 

 

10.4 Ritun j á undan i, a og u í endingum: Framburður og undanfarandi hljóð ráða

10.4.1 j er ritað á undan a og u samkvæmt framburði:

segja, segjum, tækja, tækjum, hlæja, hlæjum, heyja, heyjum, hlýjar, hlýjum

 

Ekki er þó ritað j á undan a og u ef í eða ei fer næst á undan (sbr. 10.2):

 

Svíar, Svíum, olía, olíu, sveia, bleia (bleyja)

 

 

10.4.2 j er ritað á undan i samkvæmt framburði:

telji, semji, venji, setji, gleðji

 

Ekki er þó ritað j ef g, k, ey, ý eða æ fara næst á undan (þótt j heyrist þar í framburði):

segir, tæki, heyið, hlýir, hlæi, nýir

 

 

10.5 Ritun j á mörkum samsettra orða

Þegar fyrri hluti samsetts orðs endar á ey, ý eða æ og síðari hlutinn hefst á sérhljóða skal ekki rita j á milli orðhluta.

heyafli, heyannir, nýafstaðinn, nýársdagur, nýorpinn, Sæunn

 

Undantekning er nafnið Eyjólfur sem er ritað með j þrátt fyrir regluna.

 

11. m og mm

 

 

Munurinn á m og mm heyrist yfirleitt vel í framburði og því er yfirleitt enginn vafi á hvort rita skuli m eða mm. Í örfáum orðum (fram, um) er þó borið fram mm þar sem ritað er einfalt m:

 

fram, fram undan, fram hjá, fram yfir, Knattspyrnufélagið Fram, Framari

um, innan um, utan um

 

Athugið einnig ýmiss konar samsetningar með fram og um:

 

framámaður, frambjóðandi, framfarir, framkalla, framætt, framíkall, framígrip, framúrkeyrsla

umboð, umhverfis, umsókn, ummæli

 

Munurinn á fram í og frammi í er oft ógreinilegur í framburði en helst í ritun; dæmi:

grípa fram í (fyrir einhverjum)

sitja frammi í (bílnum)

 

12. n og nn

 

 

12.1 Aðalregla – hvernig regla er valin

Í mörgum orðum er ýmist ritað n eða nn eftir því í hvaða falli, kyni eða tölu þau eru. Þessi munur heyrist ekki alltaf í framburði. Í einkvæðum orðum eins og steinn og minn er ritað n í sumum fallmyndum en nn í öðrum, en þar heyrist munurinn á n og nn í framburði. Þessi orð má nota til leiðsagnar um fjölda annarra orða þar sem þessi munur heyrist ekki. Til hægðarauka verður hér stundum talað um minn-regluna og steins-regluna:

fornöfn > sjá 12.2 (minn-reglan)

greinir > sjá 12.2 (minn-reglan)

lýsingarorð sem enda á -inn > sjá 12.3 (minn-reglan)

lýsingarhættir sem enda á -inn > sjá 12.3 (minn-reglan)

karlkynsnafnorð sem enda á -ann, -inn, -unn > sjá 12.4 (steins-reglan)

 

Í mörgum orðum sem enda á -an, -un eða -unn eru alltaf rituð jafnmörg n en ekki heyrist í framburði hvort þar skal rita n eða nn. > Sjá 12.6.

 

 

12.2 Greinirinn hefur jafnmörg n og minn/mín (minn-reglan)

Lausi greinirinn með nn/n er hinn (í karlkyni) og hin (í kvenkyni):

hinn góði maður

hin góða kona

 

Viðskeyttur greinir bætist aftan við nafnorð:

hestur – (hann) hesturinn

kría – (hún) krían

 

Greinir (bæði laus og viðskeyttur) er ritaður með jafnmörgum n-um og eru í orðunum minn/mín. Dæmi:

 

 

 

KARLKYN

 

KVENKYN

 

HVORUGKYN

ET.

NF. (hér er)

hesturinn

minn

krían

n

húsið

mitt

 

ÞF. (um)

hestinn

minn

kríuna

na

húsið

mitt

 

ÞGF. (frá)

hestinum

num

kríunni

minni

húsinu

nu

 

EF. (til)

hestsins

ns

kríunnar

minnar

hússins

ns

FT.

NF. (hér eru)

hestarnir

nir

kríurnar

nar

húsin

n

 

ÞF. (um)

hestana

na

kríurnar

nar

húsin

n

 

ÞGF. (frá)

hestunum

num

kríunum

num

húsunum

num

 

EF. (til)

hestanna

minna

kríanna

minna

húsanna

minna

 

Nokkur dæmi:

Maðurinn minn sá kríunana.

Stúlkann tók bátinn minn.

Hundinumnum var illa við músina mína.

Bíll konunnar minnar er nýrri en bíll kennaransns.

 

Athugið sérstaklega karlkynsorð og kvenkynsorð sem enda á löngu sérhljóði í þf. et. án greinis: (um) skó, sjó, snjó; (um) brú, kló, . Viðskeytti greinirinn í þessum orðum er ritaður með jafnmörgum n-um og eru í orðunum minn/mín.

 

 

 

KARLKYN

 

KVENKYN

 

ET.

NF. (hér er)

skórinn

minn

táin

n

 

ÞF. (um)

skóinn

minn

na

na

 

ÞGF. (frá)

skónum

num

nni

minni

 

EF. (til)

skósins

ns

táarinnar

minnar

FT.

NF. (hér eru)

skórnir

nir

tærnar

nar

 

ÞF. (um)

skóna

na

tærnar

nar

 

ÞGF. (frá)

skónum

num

num

num

 

EF. (til)

skónna

minna

nna

minna

 

Nokkur dæmi:

Hún hljóp yfir brúna (mína).

Þau léku sér í snjónum (mínum).

Hann flýtti sér í skóna (mína).

Hann meiddi sig í tánum (mínum).

 

 

12.3 Lýsingarorð og lýsingarhættir sem enda á -inn hafa jafnmörg n og minn/mín

12.3.1 Lýsingarorð (til dæmis fyndinn) og lýsingarhættir af sögnum (til dæmis kominn af sögninni koma) hafa jafnmörg n og minn/mín:

 

 

 

KARLKYN

 

KVENKYN

 

HVORUGKYN

ET.

NF. (hér er)

fyndinn

minn

fyndin

n

fyndið

mitt

 

ÞF. (um)

fyndinn

minn

fyndna

na

fyndið

mitt

 

ÞGF. (frá)

fyndnum

num

fyndinni

minni

fyndnu

nu

 

EF. (til)

fyndins

ns

fyndinnar

minnar

fyndins

ns

FT.

NF. (hér eru)

fyndnir

nir

fyndnar

nar

fyndin

n

 

ÞF. (um)

fyndna

na

fyndnar

nar

fyndin

n

 

ÞGF. (frá)

fyndnum

num

fyndnum

num

fyndnum

num

 

EF. (til)

fyndinna

minna

fyndinna

minna

fyndinna

minna

 

Nokkur dæmi:

Pósturinn er kominn (minn).

Maðurinn er hnugginn (minn).

Ég hitti fyndinn (minn) mann.

Það er ekki hlýðinna (minna) hunda siður að gjamma að fólki.

Tónleikar lengra kominna (minna) nemenda verða á sunnudaginn.

Skútan er farin (mín).

Ströndin er sendin (mín).

Konan er fyndin (mín).

Ég hitti langt að komna (mína) stúlku.

Bókasafnið kvartaði yfir illa farinni (minni) bókinni.

Allir vildu hlýða á ræðu svo fyndins (míns) manns.

Mikil umræða skapaðist vegna nýútkominnar (minnar) bókar.

 

 

12.3.2 Undantekning: Fornafnið enginn.

 

 

KARLKYN

KVENKYN

HVORUGKYN

ET.

NF. (hér er)

enginn

minn

engin

n

 

 

 

ÞF. (um)

engan

sbr. góðan

 

 

 

 

FT.

NF. (hér eru)

 

 

 

 

engin

n

 

ÞF. (um)

 

 

 

 

engin

n

 

Athugið að fornafnið enginn hefur jafnmörg n og minn í nf. et. í karlkyni (enginn) og kvenkyni (engin) og nf./þf. ft. í hvorugkyni (engin). Aftur á móti er eitt n í þf.et. í karlkyni (engan) eins og í flestum sterkum lýsingarorðum (góðan; sjá 12.5.1).

 

 

12.4 Karlkynsnafnorð sem enda á -ann, -inn, -unn hafa jafnmörg n og eru í beygingu orðsins steinn (steins-reglan)

12.4.1 Í nafnorðum sem enda á -ann (til dæmis aftann), -inn (til dæmis himinn) og -unn (til dæmis morgunn) er aðeins ritað nn í nefnifalli eintölu: aftann, himinn, morgunn. Í öllum öðrum föllum er n: (um) aftan, (á) himni, (til) morguns. Munurinn heyrist ekki í framburði en n-in eru jafnmörg og í beygingu orðsins steinn:

 

ET.

NF. (hér er)

aftann

himinn

morgunn

steinn

 

ÞF. (um)

aftan

himin

morgun

stein

 

ÞGF. (frá)

aftni

himni

morgni

steini

 

EF. (til)

aftans

himins

morguns

steins

 

Nokkur dæmi:

Þetta er fallegur aftann (steinn).

Í húsinum er hlaðinn arinn (steinn).

Þvílíkur himinn (steinn)!

Hún þykist hafa himin (stein) höndum tekið.

Hann er búinn að koma miklu í verk þó að enn sé aðeins morgunn (steinn).

Á morgun (stein) segir sá lati.

Þetta gerðist um morgun (stein).

Stúlkan sá jötun (stein) og varð hrædd.

 

12.4.2 Karlmannsnöfn sem enda á -inn eða -unn beygjast eins og steinn:

 

ET.

NF. (hér er)

Héðinn

Kristinn

Auðunn

steinn

 

ÞF. (um)

Héðin

Kristin

Auðun

stein

 

ÞGF. (frá)

Héðni

Kristni

Auðuni

steini

 

EF. (til)

Héðins

Kristins

Auðuns eða Auðunar

steins

 

Athugið að bæði er til Auðunn og Auðun. Auðun hefur n í öllum beygingarmyndum.

 

Athugið. Karlmannsnafnið Kristinn fylgir steins-reglunni (Kristinn, um Kristin) en lýsingarorðið kristinn fylgir minn-reglunni (kristinn maður, um kristinn mann).

 

 

12.5

Þegar greinir bætist við orð sem enda á -ann, -inn, -unn gildir steins-reglan (sjá grein 12.4) um þau en minn-reglan (sjá 12.3) um greininn sem bætist við:

 

ET.

NF. (hér er)

aftanninn

himinninn

morgunninn

steinn

minn

 

ÞF. (um)

aftaninn

himininn

morguninn

stein

minn

 

ÞGF. (frá)

aftninum

himninum

morgninum

steini

num

 

EF. (til)

aftansins

himinsins

morgunsins

steins

ns

FT.

NF. (hér eru)

aftnarnir

himnarnir

morgnarnir

steinar

nir

 

ÞF. (um)

aftnana

himnana

morgnana

steina

na

 

ÞGF. (frá)

öftnunum

himnunum

morgnunum

steinum

num

 

EF. (til)

aftnanna

himnanna

morgnanna

steina

minna

 

Nokkur dæmi:

Aftanninn er fagur.

Gæsin flýgur um aftaninn.

Það er engu líkara en himinninn logi.

Hún horfði heilluð upp í himininn.

Morgunninn flýgur frá mér.

Hún fór út um morguninn.

 

 

12.6 Í sumum orðum er alltaf sami fjöldi n – ýmist alltaf n eða alltaf nn

12.6.1 Alltaf n

Eftirfarandi flokkar orða hafa alltaf eitt n:

– kvenkynsnafnorð sem enda á -an eða -un: skemmtan, skipan; köllun, seinkun, athugun, bölvun, blessun o.fl.

– hvorugkynsnafnorð sem enda á -an eða -in: gaman, fargan, líkan; feðgin, megin, mæðgin

– nöfn sem enda á -an: Kjartan, Natan, Kvaran, Kiljan, Kjaran, Satan

 

ET.

NF. (hér er)

seinkun

líkan

Kjartan

 

ÞF. (um)

seinkun

líkan

Kjartan

 

ÞGF. (frá)

seinkun

líkani

Kjartani

 

EF. (til)

seinkunar

líkans

Kjartans

FT.

NF. (hér eru)

seinkanir

líkön

 

 

ÞF. (um)

seinkanir

líkön

 

 

ÞGF. (frá)

seinkunum

líkönum

 

 

EF. (til)

seinkana

líkana

 

 

– lýsingarorð í þf. et. í karlkyni: (um) góðan, vondan, haltan, beinan, greindan, heimskan

– fornöfn í þf. et. í karlkyni: (um) þennan, annan, engan

 

ET.

NF. (hér er)

góður

annar

 

ÞF. (um)

góðan

annan

 

ÞGF. (frá)

góðum

öðrum

 

EF. (til)

góðs

annars

 

– atviksorð: héðan, hvaðan, innan, utan, sunnan, norðan

 

 

12.6.2 Alltaf nn

Eftirfarandi flokkar orða hafa alltaf nn:

– kvenkynsnafnorðin einkunn, forkunn, miskunn og vorkunn

– kvenmannsnöfn sem enda á -unn: Þórunn, Sæunn, Ingunn

 

ET.

NF. (hér er)

einkunn

Þórunn

 

ÞF. (um)

einkunn

Þórunni

 

ÞGF. (frá)

einkunn

Þórunni

 

EF. (til)

einkunnar

Þórunnar

FT.

NF. (hér eru)

einkunnir

 

 

ÞF. (um)

einkunnir

 

 

ÞGF. (frá)

einkunnum

 

 

EF. (til)

einkunna

 

 

 

Nokkur dæmi:

Hann leit á einkunnir Þórunnar.

Hún virti Sæunni þetta til vorkunnar.

Hún sýndi Ingunni og Þórunni miskunn.

 

Undantekning er nafnið Gefjun sem endar á n í allri beygingunni.

 

 

12.7 en og enn

Smáorðin en og enn falla oft saman í framburði en þeim er þó haldið aðgreindum í stafsetningu.

Smáorðið en tengir saman setningar, er notað með samanburðarorðum (stærri en) og til áherslu; til dæmis:

Hestar hneggja en kýr baula.

Hekla er hærri en Esjan.

en fallegt!, en sú ósvífni!

 

Smáorðið enn er notað í merkingunni enn þá og með samanburðarorðum (enn stærri); til dæmis:

ekki kominn enn

enn betur, enn stærri, enn fremur

 

Hafa má fyrir þumalfingursreglu að ritað sé enn ef hægt er að setja enn þá í þess stað; annars skuli rita en.

 

13. ps, pt, ppt eða fs, ft

 

 

13.1

Í framburði verða p og pp oft að f á undan s eða t. Meginreglan er sú að ekki er ritað p eða pp á undan s eða t nema p eða pp sé að finna í öðrum myndum orðsins eða í skyldum orðum.

 

 

13.2 p, pp eða f á undan s

13.2.1 p og pp á undan s

Á undan eignarfallsendingunni -s geta p og pp orðið að f í framburði. Eigi að síður er ritað p eða pp þar eins og í öðrum myndum orðsins. Dæmi:

djúps, djúpsins (sbr. djúp)

hóps, hópsins (sbr. hópur)

óps, ópsins (sbr. óp)

skips, skipsins (sbr. skip)

tæps (sbr. tæpur)

þreps, þrepsins (sbr. þrep)

happs, happsins (sbr. happ)

kapps, kappsins (sbr. kapp)

klapps, klappsins (sbr. klapp)

kropps, kroppsins (sbr. kroppur)

slopps, sloppsins (sbr. sloppur)

topps, toppsins (sbr. toppur)

 

Ef vafi leikur á hvort rita á p eða f á undan s má oft fá stuðning af skyldum orðum:

glópska (sbr. glópur)

 

13.2.2 f á undan s

Oft er ritað f á undan s (eins og það er borið fram) og oft fær ritháttur með f jafnframt stuðning af skyldum orðum með f. Dæmi:

efstur (sbr. efri), hrifsa (sbr. hrífa), ofsi (sbr. of), vafstur (sbr. vefja)

 

Oft er þó ekki augljós skyldleiki við önnur orð með f eða þá að um er að ræða aðkomuorð þar sem stafsetning hefur verið löguð að íslenskum framburði. Í þeim tilvikum er gott að leita til orðabóka. Dæmi:

gifs, glefs, glefsa, krafs (sbr. krafla), rifs, snafs, tafs, ufs, ufsi

 

Hér skal líka minnt á þá meginreglu að ekki er ritað p eða pp á undan s nema p eða pp sé að finna í öðrum myndum orðsins eða í skyldum orðum.

 

 

13.3 p, pp eða f á undan t

13.3.1 p og pp á undan t

Oft verða p og ppf á undan t í framburði í þátíð og lýsingarhætti þátíðar veikra sagna. Jafnan má þó finna p eða pp í nafnhætti og nútíð þessara sagna og fá þannig leiðsögn um rithátt.

Dæmi um veikar sagnir með p á undan t:

dreypti, dreypt (sbr. dreypa)

gapti (sbr. gapa)

greypti, greypt (sbr. greypa)

hleypti, hleypt (sbr. hleypa)

lapti (sbr. lepja)

tæpti, tæpt (sbr. tæpa)

æpti, æpt (sbr. æpa)

 

Athugið að p getur horfið alveg í framburði ef það er á milli t og annars samhljóðs. Það hverfur þó ekki úr ritmyndinni:

herpti, herpt (sbr. herpa)

skerpti, skerpt (sbr. skerpa)

verpti, verpt (sbr. verpa)

 

Dæmi um veikar sagnir með pp á undan t:

hneppti, hneppt (sbr. hneppa)

kippti, kippt (sbr. kippa)

klippti, klippt (sbr. klippa)

kreppti, kreppt (sbr. kreppa)

sleppti, sleppt (sbr. sleppa)

steypti, steypt (sbr. steypa)

 

Oft verða p og ppf í framburði á undan t í hvorugkyni lýsingarorða. Þar má þó reiða sig á p eða pp í öðrum myndum lýsingarorðsins. Dæmi:

djúpt (sbr. djúpur) _ _ knappt (sbr. knappur)

gljúpt (sbr. gljúpur) _ _ krappt (sbr. krappur)

tæpt (sbr. tæpur) _ _ slappt (sbr. slappur)

 

Stundum þarf að reiða sig alfarið á skyld orð:

dýpt (sbr. djúpur, dýpi)

kúptur (sbr. kúpa)

skipta, skipting (sbr. skipa, skipun)

svipta, svipting (sbr. svipa)

yppta (sbr. yppa, upp)

 

 

13.3.2 f á undan t

Oft er líka ritað f á undan t (eins og það er borið fram) og oft fær ritháttur með f jafnframt stuðning af skyldum orðum með f. Dæmi:

gifta, gifting (sbr. gefa), kleift (sbr. kleifur, klífa; kleift fjall), kleyft (sbr. kleyfur, kljúfa; kleyft timbur), líft (sbr. líf), lyfta, lyfting (sbr. loft), rifta (sbr. rífa), vansvefta (sbr. sofa), skaft (sbr. skafa), skrift (sbr. skrifa)

 

Oft er þó ekki augljós skyldleiki við önnur orð með f og þá er gott að leita til orðabóka. Minna má á meginregluna að ekki er ritað p eða pp á undan t nema p eða pp sé að finna í öðrum myndum orðsins eða í skyldum orðum.

 

14. r og rr

 

 

14.1

Í mörgum orðum er ýmist ritað r eða rr eftir því í hvaða falli, kyni eða tölu þau eru. Þessi munur heyrist ekki alltaf í framburði. Sums staðar verður r líka ógreinilegt í framburði eða hverfur jafnvel alveg en er samt haldið í stafsetningu.

 

 

14.2 Á eftir áherslusérhljóði heyrist munur r og rr yfirleitt vel

14.2.1 Munurinn á r og rr heyrist yfirleitt vel í framburði næst á eftir áherslusérhljóði, eins og í þessum orðum:

stór, (um) stóran, (frá) stórri, (til) stórrar, (til) stórra

blár, (frá) blárri, (til) blárrar, (til) blárra

hver, (frá) hverjum, (frá) hverri, (til) hverrar, (til) hverra

barr, (frá) barri, (til) barrs

kjarr, (frá) kjarri, (til) kjarrs

 

Nokkur dæmi:

Hún las í stórri, blárri bók og naut hverrar mínútu.

Þar stóð stór, blár bíll.

Hverra manna ert þú?

 

14.2.2 Athugið þó miðstigsmyndina fleiri sem ætíð er rituð með r þótt hún sé stundum borin fram með rr. Dæmi:

Kostirnir eru fleiri og meiri en ókostirnir.

Hér er fleira fólk en í fyrra.

 

14.2.3 Nafnorðið styr er ritað með r (en ekki með rr). Dæmi:

Um það stendur styrinn.

 

14.2.4 Athugið sérstaklega lýsingarorðin kyrr og þurr og miðstigsmyndirnar fyrr og verr sem alltaf eru ritaðar með rr þótt þær séu stundum bornar fram með r. Ritað er rr í öllum beygingarmyndum kyrr og þurr, eins og sýnt er í töflunni hér á eftir.

 

 

KARLKYN

KVENKYN

HVORUGKYN

ET.

NF. (hér er)

kyrr

kyrr

kyrrt

 

ÞF. (um)

kyrran

kyrra

kyrrt

 

ÞGF. (frá)

kyrrum

kyrri

kyrru

 

EF. (til)

kyrrs

kyrrar

kyrrs

FT.

NF. (hér eru)

kyrrir

kyrrar

kyrr

 

ÞF. (um)

kyrra

kyrrar

kyrr

 

ÞGF. (frá)

kyrrum

kyrrum

kyrrum

 

EF. (til)

kyrra

kyrra

kyrra

 

 

14.3 Á eftir áhersluléttum sérhljóðum heyrist munur á r og rr illa

Munurinn á r og rr heyrist yfirleitt ekki vel í framburði á eftir áhersluléttu sérhljóði (sérhljóði sem stendur ekki í áhersluatkvæði), eins og í þessum orðum:

annar, önnur, (frá) annarri, (til) annarrar, (til) annarra

einhver, (frá) einhverri, (til) einhverrar, (til) einhverra

nokkur, (frá) nokkurri, (til) nokkurrar, (til) nokkurra

fagur, fögur, (frá) fagurri, (til) fagurrar, (til) fagurra

lipur, (frá) lipurri, (til) lipurrar, (til) lipurra

snotur, (frá) snoturri, (til) snoturrar, (til) snoturra

 

Í þessum orðum og öðrum álíka eru rituð jafnmörg r og í lýsingarorðinu stór og því má hafa stór til leiðsagnar. Dæmi:

 

KARLKYN

KVENKYN

HVORUGKYN

ET.

NF. (hér er)

nokkur

stór

nokkur

stór

nokkurt

stórt

 

ÞF. (um)

nokkurn

stóran

nokkra

stóra

nokkurt

stórt

 

ÞGF. (frá)

nokkrum

stórum

nokkurri

stórri

nokkru

stóru

 

EF. (til)

nokkurs

stórs

nokkurrar

stórrar

nokkurs

stórs

FT.

NF. (hér eru)

nokkrir

stórir

nokkrar

stórar

nokkur

stór

 

ÞF. (um)

nokkra

stóra

nokkrar

stórar

nokkur

stór

 

ÞGF. (frá)

nokkrum

stórum

nokkrum

stórum

nokkrum

stórum

 

EF. (til)

nokkurra

stórra

nokkurra

stórra

nokkurra

stórra

 

Nokkur dæmi:

Þar mætti hann tröllkerlingu nokkurri (stórri).

Þau sigldu til eyjar nokkurrar (stórrar).

Hún þráði að komast í nokkurra (stórra) daga sumarleyfi.

 

Undantekning: þessi. Í myndum orðsins þessi er alltaf r (aldrei rr) eins og hér er sýnt:

 

 

KARLKYN

KVENKYN

HVORUGKYN

ET.

NF. (hér er)

þessi

þessi

þetta

 

ÞF. (um)

þennan

þessa

þetta

 

ÞGF. (frá)

þessum

þessari

þessu

 

EF. (til)

þessa

þessarar

þessa

FT.

NF. (hér eru)

þessir

þessar

þessi

 

ÞF. (um)

þessa

þessar

þessi

 

ÞGF. (frá)

þessum

þessum

þessum

 

EF. (til)

þessara

þessara

þessara

 

Nokkur dæmi:

Hún lék í þessari mynd; hann lék í einhverri annarri.

Ég hef oft komið til þessarar borgar; förum til einhverrar annarrar.

Enginn þekkti til þessara manna.

 

 

14.4 Í sumum orðum fellur r brott í framburði

14.4.1 Sums staðar verður r ógreinilegt eða hverfur alveg í framburði en helst í stafsetningu. Þetta á aðallega við um efsta stig nokkurra lýsingarorða og atviksorða. Þar þarf að leita að stofni í frumstigsmynd eða öðrum skyldum orðum til að sannreyna að rita skuli r:

stærstur (sbr. stór), nyrstur (sbr. norður), fyrstur (sbr. for-, fyrir), fjærstur (sbr. fjarri), verstur (sbr. verri, versna), ferskt (sbr. ferskur)

 

Athugið að ritað er hæstur (frumstig hár, háan, háum, hás, miðstig hærri) og skástur (miðstig skárri).

 

 

14.4.2 Í sumum orðum er oft borið fram rdl eða dl þar sem ritað er rl, eins og til dæmis í þessum orðum:

karl, kerling, varla

 

Í tilvikum eins og þessum þarf oft að leita til orðabóka. Gætið einnig að orðum sem borin eru fram með dl en eru rituð með ll, eins og kalla, hella og valla. Sjá 16.

 

 

14.4.3 Í sumum orðum er oft borið fram rdn eða dn þar sem ritað er rn, eins og til dæmis í þessum orðum:

Árni, barn, korn, þorn

 

Í tilvikum eins og þessum þarf oft að leita til orðabóka. Gætið einnig að orðum sem borin eru fram með dn en eru rituð með nn, eins og einn, beinn og seinn. Sjá 16.

 

15. s og ss

 

 

15.1

Í mörgum orðum er ýmist ritað s eða ss eftir því í hvaða falli, kyni eða tölu þau eru. Þessi munur heyrist ekki alltaf í framburði. Sums staðar verður s líka ógreinilegt í framburði eða hverfur jafnvel alveg en er samt haldið í stafsetningu.

 

 

15.2 Á eftir áherslusérhljóði heyrist munur s og ss yfirleitt vel

Munurinn á s og ss heyrist yfirleitt vel í framburði næst á eftir áherslusérhljóði, eins og í þessum nafnorðum og lýsingarorðum:

ás, (til) áss _ _ hús, (til) húss _ _ laus, (til) lauss

lás, (til) láss _ _ nes, (til) ness _ _ læs, (til) læss

ís, (til) íss _ _ gras, (til) grass _ _ fús, (til) fúss

bás, (til) báss _ _ gos, (til) goss _ _ vís, (til) víss

 

Í þessum orðum endar stofninn á einföldu s-i og í eignarfalli eintölu (í karlkyni og hvorugkyni) bætist við hann eignarfallsendingin -s: hús, til húss.

 

 

15.3 Á eftir áhersluléttum sérhljóðum heyrist munur á s og ss illa

15.3.1 Munurinn á s og ss heyrist yfirleitt ekki vel í framburði á eftir áhersluléttu sérhljóði (sérhljóði sem ekki stendur í áhersluatkvæði) og því þarf að gæta sérstaklega að ritun s og ss þar. Þetta á bæði við um samsett orð á borð við hengi-lás, eld-hús, Hofs-ós og Reykja-nes og ósamsett orð eins og til dæmis ananas og atlas. Í þessum orðum endar stofninn á einföldu s-i en í eignarfalli eintölu (í karlkyni og hvorugkyni) á -ss:

eldhús, (til) eldhúss _ _ ananas, (til) ananass

hengilás, (til) hengiláss _ _ atlas, (til) atlass

Hofsós, (til) Hofsóss _ _ gúllas, (til) gúllass

Reykjanes, (til) Reykjaness _ _ majónes, (til) majóness

_ _ bónus, (til) bónuss

_ _ kaktus, (til) kaktuss

_ _ sirkus, (til) sirkuss

_ _ kandís, (til) kandíss

 

15.3.2 Í fornafninu ýmis endar stofninn á einföldu s-i og því bætist eignarfallsendingin -s við stofninn:

 

 

KARLKYN

KVENKYN

HVORUGKYN

ET.

NF. (hér er)

ýmis

ýmis

ýmist

 

ÞF. (um)

ýmsan

ýmsa

ýmist

 

ÞGF. (frá)

ýmsum

ýmissi

ýmsu

 

EF. (til)

ýmiss

ýmissar

ýmiss

FT.

NF. (hér eru)

ýmsir

ýmsar

ýmis

 

ÞF. (um)

ýmsa

ýmsar

ýmis

 

ÞGF. (frá)

ýmsum

ýmsum

ýmsum

 

EF. (til)

ýmissa

ýmissa

ýmissa

 

Athugið sérstaklega ýmiss konar þar sem ýmis er í eignarfalli eintölu, eins og hvers og þess í hvers konar og þess konar.

 

 

15.3.3 Athugið einnig karlkynsnafnorð á borð við hirðir, læknir og hvorugkynsnafnorð eins og frelsi, kvæði og heimili sem öll fá endinguna -s í eignarfalli eintölu:

 

 

KARLKYN

HVORUGKYN

ET.

NF. (hér er)

læknir

kvæði

 

ÞF. (um)

lækni

kvæði

 

ÞGF. (frá)

lækni

kvæði

 

EF. (til)

læknis

kvæðis

 

Athugið einnig atviksorð (og forsetningar) sem enda á -is eins og til dæmis erlendis, fríhendis, réttsælis, rangsælis, umhverfis.

 

 

15.3.4 Atviksorðin innanhúss og utanhúss eru rituð með ss og samsetningar með þeim, til dæmis innanhússfótbolti, innanhússmál, innanhússskýrsla, utanhússmálning (sbr. 15.5).

 

15.4 Ef stofn orðs endar á tvöföldu s-i bætist -s ekki við í eignarfalli

Í orðum þar sem stofn endar á -ss, eins og foss og hross, bætist ekki við -s í eignarfalli:

foss, (til) foss _ _ hross, (til) hross _ _ hvass, (til) hvass

Selfoss, (til) Selfoss _ _ hnoss, (til) hnoss _ _ hress, (til) hress

koss, (til) koss _ _ góss, (til) góss

kross, (til) kross _ _ hlass, (til) hlass

_ _ pláss, (til) pláss

_ _ skass, (til) skass

 

 

15.5 Um s og ss á samskeytum samsettra orða

15.5.1 Síðari hluti samsetningar hefst á s

Hefjist síðari hluti orðs á s er breytilegt hvort fyrri hlutinn er ritaður með eignarfallsendingunni -s eða ekki og verður þar að taka tillit til rithefðar og leita til orðabóka.

(1) Hefð er að rita án eignarfallsendingarinnar -s:

|stýra (en bús|áhald)

hrepp|stjóri (en hrepps|nefnd, hrepps|ómagi)

nám|skrá (en náms|árangur, náms|braut, náms|maður, náms|stuðningur)

skip|stjóri (en skips|rúm, skips|þerna)

Reyni|staður (en Reynis|drangar, Reynis|fjara, Reynis|hólar)

 

Þetta gildir einnig þar sem stofn fyrri liðar endar á s:

Árnes|sýsla (en Árness|þing)

Snæfellsnes|sýsla (en Snæfellsness|prófastdæmi)

Reykjanes|skagi

Laugarnes|spítali

Langanes|strönd

Pósthús|stræti

Lárus|son

Tómas|son

Jens|son

 

(2) Hefð er að rita með eignarfallsendingunni -s:

félags|skapur

lands|samtök

Baróns|stígur

Egils|staðir

Vífils|staðir

 

(3) Valfrjálst er hvort ritað er með eignarfallsendingunni -s eða án hennar, en oftast eru þessi orð þó rituð án eignarfallsendingarinnar:

eldhús|skápur / eldhúss|skápur

eldhús|stóll / eldhúss|stóll

eldhús|störf / eldhúss|störf

 

(4) Atviksorðin innanhúss og utanhúss eru rituð með ss í samsetningum:

innanhúss|sími

innanhúss|skýrsla

utanhúss|sýning

 

 

15.5.2 Síðari hluti samsetningar hefst ekki á s

Hefjist síðari hluti samsetningar ekki á s sker framburður oftast úr um hvort fyrri liður skuli ritaður með eignarfallsendingunni -s eða án hennar. Vafi getur þó skapast ef stofn fyrri liðar endar á s og verður þar að taka tillit til rithefðar.

 

(1) Hefð er að rita án eignarfallsendingarinnar -s:

Laufás|vegur

Laugarnes|vegur

Reykjanes|braut

Reykjanes|bær

Reykjanes|fólkvangur

 

(2) Hefð er að rita með eignarfallsendingunni -s:

Árness|þing

Snæfellsness|prófastdæmi

 

(3) Valfrjálst er hvort ritað er með eignarfallsendingunni -s eða án hennar, en oftast eru þessi orð þó rituð án eignarfallsendingarinnar:

eldhús|borð (eða eldhúss|borð)

eldhús|verk (eða eldhúss|verk)

lambhús|hetta (eða lambhúss|hetta)

fjárhús|tóft (eða fjárhúss|tóft)

 

(4) Atviksorðin innanhúss og utanhúss eru rituð með ss í samsetningum:

innanhúss|arkitekt

innanhúss|fólk

innanhúss|fótbolti

innanhúss|mál

utanhúss|málning

 

Athugið sérstaklega Neskaupstaður sem er sett saman úr Nes og kaupstaður.

 

16. rl og ll; rn og nn; sl og sn

 

 

16.1. rl og ll

Samböndin rl og ll eru oft borin fram með d-hljóði sem ekki birtist í stafsetningu (samstöfurnar rdl og dl koma ekki fyrir í stafsetningu í ósamsettum orðum).

 

Dæmi um orð með rl:

varla, karl, kerling, jarl, perla, nurla, sturla

 

Dæmi um orð með ll:

hella, kalla, kollur, illur, pallur, hellingur, vellingur

 

Orð með rl og ll geta orðið nánast eins í framburði og þá þarf að gæta að uppruna orðanna þegar ritað er:

karla (af karl) _ _ kalla (so.)

varla _ _ valla (af völlur)

 

Athugið að jafnframt eru til orð með ll sem borið er fram án d-hljóðs og þau eru einnig rituð með ll:

sellerí, pilla, troll, Kalli (af Karl), Palli (af Páll)

 

 

16.2. rn og nn

Samböndin rn og nn eru oft borin fram með d-hljóði sem ekki birtist í stafsetningu (samstöfurnar rdn og dn koma ekki fyrir í stafsetningu í ósamsettum orðum).

 

Dæmi um orð með rn:

Árni, barn, korn, firn, forn, görn, örn

 

Dæmi um orð með nn:

beinn, brúnn, fínn, sónn, tónn

 

Athugið að jafnframt er fjöldi orða þar sem nn er borið fram án d-hljóðs og þau eru einnig rituð með nn:

annar, finna, kunnur, þennan

 

Athugið að ritað er rtn ef rt er að finna í skyldum orðum:

ertni (sbr. erta), sortna (sbr. svartur)

 

 

16.3 sl og sn

Samböndin sl og sn eru oft borin fram með d-hljóði sem ekki birtist í stafsetningu (samstöfurnar sdl og sdn koma ekki fyrir í stafsetningu í ósamsettum orðum).

Dæmi um orð með sl:

slá, sleppa, slíta, slökkva

basl, busla, drusla, varsla, versla

 

Dæmi um orð með sn:

snara, snemma, snjór, snyrta, snæri

asni, visna, kosningar (sbr. kjósa, kosinn)

 

Athugið að ritað er stn ef st er að finna í skyldum orðum:

freistni (sbr. freisting), kostnaður (sbr. kosta), kristni (sbr. kristinn)

 

17. x, gs, ks

 

 

17.1

Lítill munur er oft í framburði á þeim hljóðum og hljóðasamböndum sem rituð eru með bókstafnum x og bókstafasamböndunum gs og ks, eins og til dæmis í þessum orðapörum:

laks (af lak) _ _ lax

seks (af sekur) _ _ sex

vígsla (af vígja) _ _ víxla

 

Oftast má þó finna skylt orð (eins og lak, sekur og vígja í orðapörunum hér að ofan) sem leiðbeint getur um rithátt en stundum þarf að leita til orðabóka.

 

 

17.2 gs ef g í öðrum myndum eða skyldum orðum

Rita skal gs ef g er í öðrum orðmyndum eða skylt orð er með g; til dæmis:

(a) í fjölda eignarfallsmynda með eignarfallsendingunni -s:

bógs (af bógur), dags (af dagur), flugs (af flug), lags (af lag), lagsmaður, lagsi (af lag), lágs (af lágur), mágs (af mágur), rógs (af rógur), slagsmál (sbr. slagur), vogs (af vogur), fangs (af fang), langs (af langur), rangs (af rangur), vængs (af vængur), þangs (af þang)

 

(b) í sögnum með -st:

hyggst (af hyggja), lagst (af leggja), leggst (af leggja), sagst (af segja)

 

(c) í orðum þar sem g er næst á undan s í stofni:

bægsli (sbr. bógur), flygsa (sbr. flug), hugsa, hugsi (sbr. hugur), lagstur (sbr. lagðist), lægstur (sbr. lágur, lægri), þyngsli (sbr. þungur)

 

Stundum eru tengsl við orð með g þó alls ekki augljós og þar verður að leita til orðabóka; til dæmis:

rigs, rigsa (sbr. reigja), slugsa (uppruni óviss)

 

 

17.3 ks ef k í öðrum myndum eða skyldum orðum

Rita skal ks ef k er í öðrum orðmyndum eða skylt orð er með k; til dæmis:

(a) í fjölda eignarfallsmynda með eignarfallsendingunni -s:

fok (af fok), laks (af lak), loks (af lok), malbiks (af malbik), roks (af rok), ryks (af ryk), seks (af sekur), taks (af tak), þaks (af þak)

 

(b) í sögnum með -st:

rekst (af reka), tekst (af taka), stökkst (af stökkva)

 

(c) í orðum þar sem k er næst á undan s í stofni sem sést oft í skyldum orðum:

akstur (sbr. aka), bakstur (sbr. baka), innlyksa (sbr. lok), loksins (sbr. lok), mokstur (sbr. moka), rakstur (sbr. raka), rekstur (sbr. reka)

 

(d) í lýsingarorðum með sk:

írakskur (af Írak), kasakskur (af Kasakstan), srílankskur (af Srí Lanka), úsbekskur (af Úsbekistan)

 

Ekki er þó ritað ksk á eftir í:

reykvískur (af Reykjavík), húsvískur (af Húsavík), keflvískur (af Keflavík), afrískur (af Afríka), bandarískur (af Bandaríkin), grískur (af Grikkland), mósambískur (af Mósambík), tadsjískur (af Tadsjíkistan), krítískur (af krítík), pólitískur (af pólitík)

 

Stundum eru tengsl við orð með k þó alls ekki augljós og þar verður að leita til orðabóka; til dæmis:

baksa (sbr. bak), hneyksli, hneykslast (sbr. hnauk), ræksni (uppruni óviss)

 

 

17.4 x ef ekki g eða k í stofni eða skyldum orðum

Ritað er x ef ekki er g eða k í stofni eða í skyldum orðum:

ax, kornax, buxur, exi, fax, fox, foxillur, jaxl, kex, lax, pex, rex, sax, saxa, sex, strax, taxi, taxti, texti, uxi, yxna, vax, vaxa, vöxtur, víxl, æxlast, æxli, æxlun, öxi, öxl

 

Athugið einnig mannanöfnin Alex, Alexía, Alexander, Alexandra, Alexandría, Alexíus, Axel og Felix.

 

18. Einn eða fleiri samhljóðar

 

 

18.1 Upprunasjónarmiðið

Íslensk stafsetning byggist að miklu leyti á upprunasjónarmiðum. Í því felst að yfirleitt er valinn ritháttur sem endurspeglar uppruna og skyldleika orða fremur en að leitað sé einföldustu samsvörunar milli bókstafa og nútímaframburðar.

Þannig er að jafnaði tekið mið af stofni orðs (til dæmis grimmd með tveimur m-um af því að orðið er leitt af lýsingarorðinu grimmur)(sjá 18.2–18.3), ritað er y, ý og ey í samræmi við uppruna og fornan framburð (til dæmis þynnri með y með hliðsjón af orðinu þunnur)(sjá 6), gerður greinarmunur á n og nn í greini og endingum orða (til dæmis fyndinn í kk. en fyndin í kvk.)(sjá 12) og ritað fl, fn; ll; nn; rl, rn þótt hljóðavíxl eða önnur breyting hafi orðið í framburði (til dæmis eflt, nefnd, allur, beinn, árla, spyrnti)(sjá 7, 12 og 20) o.s.frv.

 

 

18.2 Stofn orða (stofnreglan)

Ritmynd stofns veitir yfirleitt leiðsögn um ritun í öllum beygingarmyndum þess þótt hann heyrist ekki alltaf í framburði. Þetta kallast stofnreglan. Stofn er sá hluti orðs sem er sameiginlegur öllum beygingarmyndum þess. Stundum þarf að leita til skyldra orða ef stofn veitir ekki nægilega skýr svör um ritun orðs.

annarra (sbr. annar), bágur (sbr. bágs), bogi (sbr. boga), bólgna (sbr. bólginn), efndi (sbr. efna), franskt (sbr. franskur), gegndi (sbr. gegna), harðna (sbr. harður), hegndi (sbr. hegna), horfnir (sbr. horfinn), hæstur (sbr. hár), jafnt (sbr. jafn), legi (sbr. lögur), leigja (sbr. leigði), lægstur (sbr. lágur), lögin (sbr. lög), margt (sbr. margur), nokkurri (sbr. nokkur), ragt (sbr. ragur), rakt (sbr. rakur), stærstur (sbr. stór), tefldi (sbr. tefla), tiginn (sbr. tign), vatns (sbr. vatn), vígsla (sbr. vígður)

 

 

18.3 Einfaldur eða tvöfaldur samhljóði

Til þess að vita hvort rita skuli einfaldan eða tvöfaldan samhljóða er nauðsynlegt að finna stofn orðsins.

illska (sbr. illur), hryggði (sbr. hryggja), hollt (sbr. hollur), holt (sbr. holur), grennri (sbr. grannur), grynnka (sbr. grunnur), gapti (sbr. gapa), drottning (sbr. drottinn), drukkna (sbr. drukkinn, drekkja), fjölkynngi (sbr. kunna), kettlingur (sbr. köttur), klukkna (sbr. klukka), kynnti (sbr. kynna), kynti (sbr. kynda), minnka (sbr. minni), slokkna (sbr. slökkva), þurrka (sbr. þerra)

 

Athuga þarf sérstaklega þrjá eins samhljóða á mörkum samsettra orða.

alllítill, krosssaumur, sannnefndur, stássstofa, þátttaka

 

Athuga þarf rithátt eftirfarandi orða:

fyrr, kyrr, þurr, verr (verr og miður)

fram, um, en (þó enn í merkingunni enn þá)

 

19. Brottfall í framburði

 

 

19.1

Við orðmyndun og beygingu orða geta þrír eða fleiri samhljóðar lent samhliða inni í orði eða í enda orðs. Við slíkar aðstæður eru brottföll algeng í framburði. Jafnan er ritað eftir uppruna og því gildir að hafa í huga stofn þess orðs sem rita skal en ekki aðeins viðkomandi orðmynd. Stundum þarf einnig að leita skyldra orða. Nokkrar undantekningar eru frá þessari reglu um ritun eftir uppruna sem læra þarf sérstaklega (sjá 19.5).

Stök samhljóð geta einnig verið ógreinileg, sjá einkum um f eða v í 7, g í 8 og j í 10 og algengt er að framburður endurspegli ekki rithátt tveggja samhljóða. Mörg slík dæmi eru til umfjöllunar í köflum 7–13.

 

 

19.2 Í ýmsum orðum eru þrjú eða fleiri samhljóð í stofni án þess að það heyrist skýrt í framburði

Hér er bæði um samsett og ósamsett orð að ræða. Leita þarf skyldra orða.

bernska (sbr. barn), eyðsla (sbr. eyða), fyrndur (sbr. forn), girnd (sbr. girnast), holdgast (sbr. hold), hvelfdur (sbr. hvelfing, hvolfa), hvilft (sbr. hvelfa, hvolfa), skelfdur (sbr. skjálfa), smyrsl (sbr. smyrja), tylft (sbr. tólf), varsla (sbr. vörður), vernd (sbr. verja), (yfir)breiðsla (sbr. breiða), þyngsli (sbr. þungur), ærsl (sbr. ærast)

 

borðtennis, harðtrúlofaður, jarðtengdur, verðleggja, verðlag

 

Oft er erfitt að finna skyld orð. Þá þarf að leita til orðabóka: álft, högld/hagldir, yrðlingur.

 

 

19.3 Samhljóð falla gjarna brott eða verða ógreinileg þegar beygingarending bætir við samhljóða þar sem tveir eða fleiri eru í stofni.

Finna þarf stofn eða skylt orð.

barns (af barn), fangsins (af fang), fisks (af fiskur), fjærstur (sbr. fjarri, fjær), fornt (af forn), fólks (af fólk), fyrstur (sbr. for-, fyrir), gagnsins (af gagn), gests (af gestur), hálft (af hálfur), hests (af hestur), herpts (af herptur), hundsins (af hundur), hverflar (af hverfill), karls (af karl), kvöldsins (af kvöld), lambs (af lamb), langs (af langur), lempni (sbr. lempinn, lempa), lofts (af loft), lungna (af lunga), lúmskt (af lúmskur), margt (af margur), mjálms (af mjálm), nyrðri, nyrst (sbr. norður), rangs (af rangur), sjálft (af sjálfur), stirðs (af stirður), styrks (af styrkur), styrkts (af styrktur), stærstur (af stór, stærri), svarts (af svartur), svindls (af svindl), sýknra (af sýkn), vatns (af vatn), verðs (af verð), vængsins (af vængur), þangs (af þang)

 

 

19.4 Samhljóð falla gjarna brott, verða ógreinileg eða breytast þegar þrír samhljóðar lenda saman í þátíðarmyndum sagna.

Finna þarf stofn:

bergði (af bergja), birgði (af birgja (sig upp)), byrgði (af byrgja (inni)), dembdi (af demba), efldi, eflt (af efla), ergði (af ergja), fergði (af fergja), fylgdi (af fylgja), fylkti (af fylkja), fyrndi, fyrnd, fyrnt (af fyrna), herpti, herpt (af herpa), hvolfdi (af hvolfa), kembdi, kembt (af kemba), lembdi (af lemba), nefndi, nefnt (af nefna), orðnar (af orðinn, lh. þt. af verða), rigndi (af rigna), skyggndist (af skyggna), spyrnti (af spyrna), styrkti (af styrkja), telgdi (af telgja)

 

Ath. að ef þátíðarendingin bætir t við ð eða d í stofni er ritað í samræmi við framburð, sjá 19.5.1.

 

 

19.5 Undantekningar frá upprunareglunni varða ritun hljóða á undan t, st, sk og sl

Í nokkrum tilvikum endurspeglar ritun framburð en ekki uppruna.

 

 

19.5.1 Ekki er ritað ð og d á undan t, st, sk og sl þrátt fyrir uppruna ef hljóðin heyrast ekki í framburði:

girti (girð+ti, sbr. girða), hart (harð+t, sbr. harður), synti (synd+ti, sbr. synda), kalt (kald+t, sbr. kaldur), bregst (bregð+st, sbr. bregðast), íslensk (íslend+sk), verslun (verð+sl+un), vont (vond+t, sbr. vondur)

 

Ef ð heyrist í framburði er það hins vegar ritað:

áníðsla, hefur dáðst, eyðsla, háðsk, náðst, (hefur) reiðst, syðstur, yfirbreiðsla

 

Þegar ð+t verður tt í framburði ósamsettra orða er það ritað svo:

glatt (glað+t, sbr. glaður), breitt (breið+t, sbr. breiður), hljótt (hljóð+t, sbr. hljótt), reitt (reið+t, sbr. reiður), vítt (víð+t, sbr. víður)

 

 

19.5.2 Ekki er ritað t á undan st, sk og sl þrátt fyrir uppruna ef t heyrist ekki:

gast (gat+st), viska (vit+ska), gæsla (gæt+sla)

 

 

19.5.3 Ekki er ritað t, st eða tt á undan st:

hann hefur fest (fest+st), þau hafa kysst (kysst+st), vandinn hefur leyst (leyst+st), þau hafa hist (hittst+st)

 

 

19.5.4 Ekki er ritað ksk ef í fer á undan:

afrískur (sbr. Afríka), húsvískur (sbr. Húsavík), reykvískur (sbr. Reykjavík)

 

Athuga þarf sérstaklega r og ð í efsta stigi lýsingarorða og atviksorða. Finna þarf stofn eða skylt orð:

 

Án ð og r: hæstur (sbr. ), smæstur (sbr. smá), mjóstur (sbr. mjó), skástur (skylt skána)

Með ð: syðstur (suður)

Með r: stærstur (sbr. stór), nyrstur (sbr. norður), fyrstur (sbr. for-, fyrir), fjærstur (fjær), verstur (skylt versna)

 

20. Stafavíxl

 

 

20.1

Í framburði geta gl/lg og gn/ng víxlast eða g-hljóðið horfið þannig að erfitt er að átta sig á rithættinum. Það sama gildir um fl/lf og fn þar sem einnig þarf að huga að mismunandi framburði fl og fn, sjá 8.5 og 8.6.

 

 

20.2 Þátíð veikra sagna

Víxlin verða einkum í þátíð veikra sagna. Ritháttur er þá eins og í nafnhættinum:

 

1. KENNIMYND

2. KENNIMYND

3. KENNIMYND

ÞÁ EINNIG

gl

negla

negldi

neglt

negldir, neglduð o.s.frv.

gl

sigla

sigldi

siglt

sigldir, siglduð o.s.frv.

ggl

yggla

yggldi

ygglt

yggldir, ygglduð o.s.frv.

lg

fylgja

fylgdi

fylgt

fylgdir, fylgduð o.s.frv.

lg

velgja

velgdi

velgt

velgdir, velgduð o.s.frv.

lg

telgja

telgdi

telgt

telgdir, telgduð o.s.frv.

gn

egna

egndi

egnt

egndir, egnduð o.s.frv.

gn

gegna

gegndi

gegnt

gegndir, gegnduð o.s.frv.

gn

hegna

hegndi

hegnt

hegndir, hegnduð o.s.frv.

gn

rigna

rigndi

rignt

niðurrigndur

ng

hengja

hengdi

hengt

hengdir, hengduð o.s.frv.

ng

lengja

lengdi

lengt

lengdir, lengduð o.s.frv.

ng

sprengja

sprengdi

sprengt

sprengdir, sprengduð o.s.frv.

fl

efla

efldi

eflt

efldir, eflduð o.s.frv.

fl

tefla

tefldi

teflt

tefldir, teflduð o.s.frv.

lf

hvolfa

hvolfdi

hvolft

hvolfdir, hvolfduð o.s.frv.

lf

skelfa

skelfdi

skelft

skelfdir, skelfduð o.s.frv.

fn

efna

efndi

efnt

efndir, efnduð o.s.frv.

fn

nefna

nefndi

nefnt

nefndir, nefnduð o.s.frv.

 

Þessi víxl valda því að þátíð sagnanna hegna og hengja hljómar eins í framburði, en þeim er haldið aðgreindum í rithætti:

hegna – (þið) hegnduð

hengja – (þið) hengduð

 

Það sama gildir um sagnirnar skefla (fjúka í skafla) og skelfa (hræða).

 

 

20.3 Stafavíxl í öðrum orðum

Slík víxl finnast einnig í öðrum orðum en sögnum og þarf þá gjarna að leita skyldra orða eða í orðabók:

fylgdarmaður (sbr. fylgja), gegndarlaus, gegnd (sbr. gegna), gegnt (sbr. gegn, þ.e. á móti), fiskgengd (sbr. ganga), jafnt (sbr. jafn), lítilsigldur (sbr. sigla), lygnt (veður) (sbr. lygn, logn)

 

Athugið mismunandi rithátt snurða (hnútur, skylt snara) og snuðra (forvitnast). Ritað er snurða hleypur á þráðinn, en forvitið fólk snuðrar.

Athugið að ritað er vg í orðunum frjóvga, frjóvgun (af frjór) og sljóvga, sljóvgaður (af sljór). Hljóðunum er stundum víxlað í framburði eða v heyrist ekki. Framburðurinn vg er hins vegar oftast ritaður fg, sjá 7.3.5.